باشد، روشن است و همچنين است اختلاف لذّت نظر كردن بر چهره‌اى كه از كمال زيبايى برخوردار باشد نسبت به كسى كه از حيث جمال از او پايين‌تر است. قويترين لذّت آن است كه بر ديگر لذّتها برگزيده شود، چه اگر كسى مخيّر شود ميان آن كه به صورتى زيبا بنگرد و از مشاهده جمال آن بهره‌مند شود يا آن كه بويهاى خوش استنشاق كند، چنانچه نظر كردن به چهره‌هاى خوبرويان را اختيار كند، دانسته مى‌شود كه مشاهده چهره‌هاى زيبا براى او لذّتبخش‌تر از بويهاى خوش است. همچنين هرگاه به هنگام صرف طعام غذا حاضر شود، ليكن شطرنج باز به بازى خود ادامه دهد و از خوردن روى گرداند، دانسته مى‌شود كه لذّت پيروزى در بازى شطرنج در او قويتر از لذّت خوردن مى‌باشد، و اين معيارى راستين در ترجيح لذّتها بر يكديگر مى‌باشد. اكنون به سخن خود باز مى‌گرديم و مى‌گوييم:

لذّتها دو قسم است: يكى لذّتهاى ظاهرى مانند لذّتهاى حواسّ پنجگانه و ديگرى لذّتهاى باطنى مانند لذّت رياست و غلبه و احترام و علم و جز اينها، چه آنها لذّتهايى نيست كه به وسيله چشم، بينى، گوش، لامسه يا ذايقه احساس شود. لذّت معانى باطنى بر اهل كمال بيش از لذّتهاى ظاهرى غلبه دارد، چنان كه اگر كسى را مخيّر كنند ميان لذّت هريسه (حليم) و مرغ فربه و حلواى بادامى و لذّت رياست و غلبه بر دشمنان و رسيدن به مرتبه سلطه و قدرت، چنانچه آن كس پست همّت و مرده دل و شكمباره باشد، هريسه و حلوا را اختيار مى‌كند و اگر بلند همّت و خردور باشد، رياست را برمى‌گزيند و تحمّل گرسنگى و شكيبايى بر مقدار ضرورى قوت براى او آسان خواهد بود. روشن است كه انتخاب رياست از سوى وى گوياى اين است كه آن در نزد وى از هريسه و خوراكهاى پاكيزه گواراتر است. آرى ناقصى كه مانند كودك هنوز معانى باطنى او كامل نشده يا مانند ديوانه قواى روحى او مرده و از ميان رفته، دور نيست كه لذّت خوردنيها را بر لذّت رياست ترجيح دهد، همان گونه كه لذّت رياست و كرامت براى كسانى كه پا از مرز نقصان كودكى و سبكسرى بيرون نهاده غالبترين و قويترين لذّتهاست، لذّت شناخت حق تعالى و مطالعه جمال حضرت ربوبى و نظر و تفكّر در اسرار امور الهى لذيذتر و گواراتر از رياستى است كه عاليترين لذات غالب بر دلهاى مردم مى‌باشد. بيشترين چيزى كه مى‌توان در اين باره گفت، آن است كه گفته شود:

فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِيَ لَهُمْ من قُرَّةِ أَعْيُنٍ«١»، چه خداوند براى آنان چيزى آماده كرده كه آن را

«١» سجده / ١٧: هيچ كس نمى داند چه پاداشهاى مهمى كه مايه روشنى چشمها مى شود، براى آنها نهفته شده است .