راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ٢٦٠ - بيان چگونگى تفكّر در مخلوقات خداوند
اجزاى نطفه را كه شبيه و برابرند به استخوان و اعصاب و رگ و پى و گوشت منقسم مىكند.
سپس بنگر چگونه اعضاى ظاهر را از گوشت و اعصاب و عروق مركب گردانيده است سر را گرد قرار داد و براى گوش و چشم و بينى و دهان و جز آنها منافذ معين كرد، سپس دست و پا را كشيده آفريد، و سر آنها را به انگشتانى و هر انگشت را به بندهايى منقسم كرد. آنگاه چگونه اعضاى درونى را اعم از دل، معده، جگر، سپرز، ريه، رحم، مثانه و رودهها را كه هر يك داراى شكل و مقدار و عمل مخصوصى است به هم پيوند داد. پس از آن چگونه هر عضوى از اين اعضا را به اجزاى ديگرى منقسم ساخته است. چشم را از هفت طبقه مركب كرده و هر طبقه داراى صفت و شكل مخصوصى است، اگر يكى از اين طبقات از ميان رود و يا صفتى از صفات آن از كار افتد چشم از ديدن باز مىماند. ما اگر بخواهيم اندكى از شگفتيها و آيتهاى بسيارى را كه در اين اعضاست شرح دهيم عمرها سپرى خواهد شد و از عهده بر نخواهيم آمد.
اكنون به استخوانهاى بدن كه اجسامى قوى و سخت مىباشند بنگر كه چگونه خداوند آنها را از نطفهاى سست و رقيق آفريده و آنها را قوام بدن و ستون آن قرار داده و آنها را در اندازههاى مختلف و اشكال متفاوت آفريده است برخى كوچك، يا بزرگ، يا دراز، يا گرد، يا ميان تهى، يا ميان پر، و يا باريك است. هنگامى كه انسان محتاج مىشود كه با تمام بدن يا به بعضى از اعضا حركت كند و به دنبال نيازهاى خود برود براى حركت او يك استخوان قرار نداده بلكه استخوانهاى بسيارى كه ميان آنها مفاصلى است آفريده تا اين حركت ميسر شود و شكل هر يك از اين استخوانها را بر وفق حركت مطلوب مقدر و اندازه گيرى كرده سپس آنها را به مفاصل متصل ساخته و بعضى را با بعضى ديگر به وسيله رشتههايى كه در يك طرف استخوان روييده و به طرف ديگر آن چسبيده شده پيوند داده است. پس از آن در يكى از دو طرف استخوان زايدى كه بيرون از آن است آفريده و در طرف ديگر آن حفرههايى به شكل آنها قرار داده تا زوايد مذكور در آنها فرو رود و بر هم منطبق شوند و در نتيجه اگر انسان بخواهد جزئى از بدنش را به حركت درآورد اين كار برايش دشوار نخواهد بود، و اگر مفاصل وجود نداشت اين امر برايش ميسر نمىشد.
سپس بنگر چگونه استخوانهاى سر را آفريده و چطور آنها را جمع و با هم تركيب كرده است. آنها پنجاه و پنج قطعه استخوانند كه شكل و صورت آنها مختلف است و به گونهاى در كنار هم چيده شدهاند كه كره سر به طورى كه مىبينى از آنها ساخته شده است. شش قطعه از اين استخوانها كاسه سر و چهارده قطعه فكّ بالا و دو قطعه فكّ پايين را تشكيل مىدهد و