شريانها و تعداد آنها و محل رويش و انشعابات آنها از همه شگفت انگيزتر است و شرح آنها طولانى است. براى تفكّر در هر يك از اين اجزاء و سپس در هر يك از اعضاء و پس از آن در همه بدن مجالى وسيع وجود دارد و همه اينها انديشيدن در شگفتيهاى تن است ليكن شگفتيهاى معانى و صفاتى كه با حواس درك نمى‌شود از اينها بسى عجيب‌تر است.

اكنون درباره ظاهر انسان و باطن او، و در بدن و صفات او بينديش تا از صفت حق تعالى چيزى مشاهده كنى كه شگفتى را به نهايت مى‌رساند و همه آنها صنع خداوند و در يك قطره آب گنديده است و وقتى صنع او در يك قطره آب چنين باشد صنع او در ملكوت آسمانها و ستارگان و حكمت او در وضع و شكل و مقدار و عدد آنها، و اجتماع بعضى از آنها با بعضى ديگر، و پراكندگى برخى و اختلاف صورت و تفاوت مشارق و مغارب آنها، چه خواهد بود. گمان مكن كه ذره‌اى از ملكوت آسمانها بدون حكمت يا حكمتها باشد بلكه حكمت در آفرينش آنها بيشتر و صنع آنها استوارتر و عجايب آنها افزونتر از بدن انسان است، چه ميان همه آنچه در زمين است با عجايب آسمانها نسبتى نيست و قابل مقايسه نمى‌باشد. از اين رو خداوند فرموده است: أَ أَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمِ السَّماءُ بَناها«١».

اكنون به ملاحظه وضع نطفه بازگرد و بينديش كه حال او نخست چه بوده و سپس چه شده است؟ و فكر كن كه اگر تمام جنّ و انس جمع شوند تا براى نطفه شنوايى يا بينايى يا عقل يا قدرت يا علم يا روح بيافرينند، يا استخوان يا رگ يا پى يا پوست يا مو در او خلق كنند آيا مى‌توانند؟ بلكه هرگاه بخواهند كنه حقيقت و چگونگى خلقت آن را پس از آن كه خداوند آن را آفريده بدانند عاجز و درمانده خواهند شد. شگفتا از تو كه اگر صورت انسانى را بر ديوارى ببينى كه صورتگر با به كار بردن استادى و مهارت آن را به گونه‌اى به تصوير كشيده كه به صورت واقعى انسان نزديك بوده و بيننده خيال مى‌كند حقيقة صورت انسان است بى اندازه از هنر صورتگر و مهارت و چيره دستى و هوش سرشار او در شگفت مى‌شوى و موقعيت او در دلت بس بزرگ خواهد شد با آن كه مى‌دانى آن صورت به كمك رنگ و قلم و ديوار و دست و قدرت و علم و اراده كشيده نشده است و هيچ چيزى از اينها حاصل كار صورتگر نبوده و او آنها را نيافريده بلكه ديگرى آنها را خلق كرده است و بالاترين كارى كه او انجام داده آن است كه به ترتيب مخصوصى رنگ را به ديوار منتقل‌

«١» نازعات / ٢٧: آيا افرينش شما (پس از مرگ ) دشوارتر است يا آفرينش اسمان كه آن را بنا كرده است .