فرموده است: «هر كس از روى اخلاص لا إله إلّا الله بگويد وارد بهشت مى‌شود«١»، و معناى اخلاص خالص كردن دل براى خداست به طورى كه غير خدا در آن شركت نداشته و خداوند محبوب و معبود و مقصود او باشد و بس. كسى كه حالش بدين گونه باشد، دنيا زندان اوست، زيرا دنيا مانع آن است كه محبوبش را مشاهده كند و مرگ براى او رهايى از اين زندان و ورود بر محبوب است. در اين صورت حال كسى كه او را جز يك محبوب نيست و شوق او به ديدارش طولانى شده و ايام زندانى‌اش به درازا كشيده هرگاه از اين زندان برهد و امكان ديدار محبوبش حاصل شود و بتواند ابد الاباد به انس با او آسودگى يابد چگونه خواهد بود.

بنابراين يكى از اسباب ضعف محبّت خداوند در دلها قوّت محبّت دنياست كه از جمله آن محبّت زن و فرزند و نزديكان و مال و اثاث و باغ و تفريحگاه است تا آن جا كه اگر كسى به آواز خوش مرغان و نسيم روحبخش سحرگاهان تفرّج كند به نعيم دنيا توجّه كرده و از اين راه موجبات نقصان محبّت خود را نسبت به خداوند فراهم ساخته و به اندازه‌اى كه با دنيا انس گرفته از انس او با خدا كاسته شده است، زيرا هيچ چيزى در دنيا به آدمى داده نمى‌شود، جز اين كه به اندازه آن آخرت او نقصان مى‌يابد، چنان كه انسان به اندازه‌اى كه به مشرق نزديك مى‌شود، ناگزير به همان اندازه از مغرب دور مى‌گردد و دل زن از شوهرش خشنود نمى‌شود، جز اين كه به همان اندازه دل هووى او غمگين مى‌شود، چه دنيا و آخرت هووى يكديگر و همچون مشرق و مغربند. اين مطلب در نزد ارباب قلوب معلوم و از ديدن چيزى با چشم سر روشنتر است، امّا طريق بر كندن محبّت دنيا از دل سلوك در راه زهد و پيشه كردن صبر و انقياد از اين دو در سايه خوف و رجاست. مقاماتى كه ما پيش از اين ذكر كرديم مانند توبه، صبر، زهد، خوف و رجا همگى مقدّماتى براى به دست آوردن يكى از دو ركن محبّت است كه عبارت از تخليه دل از غير خدا است و سر آغاز آن ايمان به حق تعالى و روز جزا و بهشت و دوزخ است، سپس از آن خوف و رجا منشعب مى‌شود و از اين دو توبه و صبر بر اينها به وجود مى‌آيد. آنگاه كار به زهد در دنيا و بى ميلى نسبت به جاه و مقام و همه لذّات و بهره‌هاى دنيوى مى‌انجامد تا دل از همه آنها و از هر چه غير خداست پاك شود و از آن پس وسعت و قابليّت يابد كه معرفت حق تعالى و محبّت او در آن فرود آيد. اينها همه مقدّمات پاكيزه كردن دل است كه يكى از دو ركن محبّت به شمار مى‌آيد و پيامبر خدا صلّى الله عليه و آله به همين‌

«١» توحيد صدوقت باب ثواب الموحدين و العارفين .