استقرار ياد مرگ در دل درمانى مانند توجه به مرگ اقران و همگنان و اين كه چگونه در وقتى كه گمان نمى‌كردند مرگ به سراغ آنها آمد وجود ندارد. اما كسى كه خود را براى آن آماده ساخته فوز عظيمى را نصيب خود كرده و آن كه به درازى آرزو فريفته شده زيان و خسران آشكارى را بهره خود ساخته است.

آدمى بايد در هر ساعت به اندام و اعضاى خود بنگرد و بينديشد كه چگونه سرانجام كرمها آنها را خواهند خورد و چگونه استخوانها خرد و متلاشى خواهند شد و فكر كند كه كرمها از حدقه راست او آغاز به خوردن خواهند كرد يا از حدقه چپ، زيرا چيزى در بدن او نيست جز اين كه طعمه كرمها خواهد شد و آنچه از او براى خودش باقى مى‌ماند تنها علم و عمل خالص او براى خداست. همچنين بايد در آنچه بزودى بر او وارد مى‌شود مانند عذاب قبر، سؤال نكير و منكر، حشر و نشر، اهوال قيامت و فزع ندا در روز عرض اكبر بينديشد، زيرا امثال اين تفكرات است كه ياد مرگ را در دل تازه نگه مى‌دارد و او را به آمادگى براى آن فرا مى‌خواند.

بيان مراتب مردم در درازى و كوتاهى آرزو

بدان مردم در اين مورد متفاوت‌اند برخى آرزوى بقاء دارند و خواهان هميشگى آنند، خداوند فرموده است: يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ«١». و بعضى تا رسيدن به منتهاى پيرى بقا را آرزو دارند و اين طولانى‌ترين عمرى است كه ديده و شاهد آن بوده‌اند. اينان كسانى هستند كه دنيا را بسيار دوست مى‌دارند. پيامبر صلّى الله عليه و آله فرموده است: «محبت پير در طلب دنيا جوان است هر چند هر دو چنبره گردن او از پيرى در هم شوند جز كسانى كه پرهيزگار باشند و اينان اندكند«٢».» دسته‌اى آرزوى بقاى تا يك سال را دارند و به تدبير آنچه وراى آن است نمى‌پردازند و براى خود در سال آينده وجودى فرض نمى‌كنند، در تابستان براى زمستان و در زمستان براى تابستان آماده مى‌شوند و هنگامى كه كفاف يك سال را گرد آورى كردند به عبادت مشغول مى‌شوند. گروهى تنها آرزوى ماندن طول تابستان يا زمستان را دارند و در تابستان براى زمستان يا در زمستان براى تابستان لباس تهيه نمى‌كنند و بعضى اميد ماندن‌

«١» بقره / ٩٦: هر يك از آنها دوست دارد هزار سال عمر كند.

«٢» صدر حيث را مسلم ، و بخارى : در صحيح خود ج ٨ص ١١١ نقل كرده اند، و ماخذ تمام حديث را نيافتم .