راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ٢٠٤ - مرابطه سوم محاسبه نفس پس از عمل است

از پرهيزگاران نيست مگر آنگاه كه نفس خود را كاملتر از آنچه با شريك خود محاسبه مى‌كند به حساب كشد، و شريكها پس از عمل حساب مى‌كنند«١». يكى از پيشينيان گفته است: مؤمن بر نفسش چيره است آن را براى خداوند به محاسبه مى‌كشد، و در آخرت حساب قومى سبك است كه در دنيا نفس خود را پيوسته مورد محاسبه قرار داده‌اند و بر گروهى حساب روز قيامت دشوار است كه امور را بى محاسبه انگارند، سپس محاسبه را تفسير كرده و گفته است: مؤمن ناگهان با چيزى روبرو مى‌شود كه مورد پسند و اعجاب اوست، به وى مى‌گويد: به خدا سوگند كه تو دلبند منى و من به تو نياز دارم ليكن هيهات! كه ميان من و تو حايل وجود دارد. اين حساب پيش از عمل است. پس از اين گفته است: او از اين زياده روى پشيمان مى‌شود و به خود باز مى‌گردد، و مى‌گويد: از اين چه مى‌خواستم؟ به خدا سوگند من در اين باره معذور نيستم، ليكن قسم به پروردگار ديگر به آن باز نمى‌گردم إن شاء الله.

مى‌گويم: مدلول اكثر اين اخبار از طريق خاصه (شيعه) نيز وارد شده است. در كافى از امام كاظم عليه السّلام روايت شده كه فرموده است: «از ما نيست كسى كه در همه روز نفس خويش را محاسبه نكند تا اگر كار نيكى كرده مزيد آن را از خدا بخواهد و اگر كار بدى كرده از خداوند آمرزش طلبد و به او باز گردد«٢».» از امام صادق روايت شده كه فرموده است: «نفس خويش را پيش از آن كه از تو جدا شود از آنچه به آن زيان مى‌رساند بازدار و در جدايى از آنها چنان بكوش كه براى به دست آوردن معاش خود مى‌كوشى، چه نفس تو در گرو عمل توست«٣».» در مصباح الشريعة از امام صادق عليه السّلام نقل شده است كه: «اگر در روز حساب هيچ ترسى وجود نداشت جز شرم از عرض (اعمال) بر خداوند و رسوايى آشكار شدن نهانيها، بر آدمى حق بود كه از بالاى كوهها فرود نيايد، و در آبادى سكنا نگزيند، و جز بر حسب ضرورتى كه در آن بيم تلف باشد نخورد و نياشامد و نخوابد. كسانى كه قيامت را با ترسها و سختيهاى آن در هر نفسى بر پا ديده و به چشم دل وقوف در پيشگاه خداوند جبار را مشاهده‌