راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ٥٠ - امّا سبب اوّل- و آن عبارت است از محبّت انسان به ذات

نگهبان آنى و زيان باد بر معامله بنده‌اى كه از محبّت تو بهره‌اى براى خويش قرار نداده است». و نيز عرض مى‌كند: «خود را به همه چيز شناسانده‌اى و هيچ چيزى به تو نادان نيست» و نيز: «در همه چيز خود را به من شناسانده‌اى»«١». همچنين ديگر رواياتى كه در اين معنا از ائمه عليه السّلام وارد شده است. آرى، ممكن است در آخرت وضوح و انكشاف به اندازه صفا و پاكيزگى دلها افزونتر از دنيا باشد.

غزّالى مى‌گويد: هنگامى كه با فرا رسيدن مرگ حجاب برداشته شود، جان آدمى همچنان آلوده به كدورات دنيا باقى مى‌ماند و اين كدورات بكلّى از او جدا نخواهد شد، اگر چه آنها در اشخاص متفاوت است. برخى چنان پليدى و زنگار بر جان آنها نشسته كه چون آيينه‌اى شده‌اند كه بر اثر تراكم ريم و زنگار، جوهر آن از دست رفته و به هيچ روى اصلاح و صيقلى نمى‌پذيرد. اينها كسانى هستند كه تا ابد از پروردگار خويش محجوبند و از آن حالت به خدا پناه مى‌بريم. دسته ديگر كه پليدى آنها به حدّ «رين و طبع» نرسيده و قابل تصفيه و صيقلى هستند، به آتش عرضه مى‌شوند تا پليديهايى كه به آنها آلوده‌اند زدوده شود. عرضه آنها بر آتش به اندازه نيازى است كه به تزكيه دارند و كمترين آن يك لحظه كوتاه و بيشترين آن نسبت به مؤمنان طبق اخبار وارد هفت هزار سال است. هيچ نفسى از اين جهان كوچ نمى‌كند، جز اين كه غبار و كدورتى هر چند اندك به همراه دارد. از اين رو خداوند فرموده است: وَ إِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها كانَ عَلى‌ رَبِّكَ حَتْماً مَقْضِيًّا، ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَ نَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيها جِثِيًّا«٢»، بنابراين هر نفسى بايد به ورود در آتش يقين و به خروج خود از آن شكّ داشته باشد.

بارى پس از آن كه خداوند تطهير و تزكيه هر نفس را به كمال رساند و زمان مقدّر فرا رسد و از همه آنچه در شرع وارد شده اعمّ از عرض [اعمال‌] و حساب و جز اينها فراغ حاصل گردد استحقاق بهشت مى‌يابد، ليكن اين وقتى مبهم است و خداوند هيچ يك از آفريدگان را بر آن آگاه نكرده است، چه اين امور پس از وقوع قيامت اتّفاق مى‌افتد و وقت قيامت مجهول است. او در اين هنگام به صفا دادن و پاكيزه كردن خود از تيرگيها مشغول مى‌شود، به طورى كه هيچ غبار و كدورتى چهره او را نپوشاند تا حق تعالى بر او تجلّى فرمايد و خداوند بر او متجلّى مى‌شود، به طورى كه انكشاف و تجلّى او براى وى در مقايسه با آنچه‌