راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ١٦٧ - بيان حكم عمل مشوب و استحقاق ثواب بر آن

بيان حكم عمل مشوب و استحقاق ثواب بر آن‌

بدان هرگاه عمل به طور خالص براى رضاى خدا نبود، و به ريا يا لذّتهاى نفسانى آميخته باشد در آن اختلاف است كه آيا آن عمل مقتضى ثواب است يا اقتضاى عقاب دارد و يا بكلى مقتضى چيزى نيست نه ثواب و نه عقاب. امّا كسى كه مراد او از عمل جز ريا نيست به طور قطع عملش سبب خشم الهى و كيفر او خواهد بود و آن كه عمل را خالص براى رضاى خدا به جا مى‌آورد نيز عملش مستوجب ثوابهاى الهى است لذا آنچه مورد تأمّل و بررسى مى‌باشد عمل مشوب و ناخالص است. ظاهر اخبار گوياى آن است كه بر اين نوع عمل ثوابى مترتّب نمى‌باشد ليكن اين اخبار خالى از تعارض نيست و آنچه براى ما در اين باره روشن شده و البته خدا عالم است اين است كه بايد مقدار قوّت انگيزه را در نظر گرفت، اگر انگيزه دينى برابر با انگيزه نفسانى باشد دو انگيزه در برابر هم مقاومت مى‌كنند و هر دو ساقط مى‌شوند و عمل نه ثواب دارد و نه عقاب و اگر انگيزه ريا قويتر و چيره‌تر باشد عمل سودمند نيست بلكه زيانبار و مقتضى عقاب است ليكن عقاب آن سبكتر از كيفر عملى است كه بكلى از روى ريا انجام شده و قصد تقرّب به خدا با آن آميخته نشده است، و چنانچه تقرّب نسبت به انگيزه ديگر غلبه داشته باشد به اندازه برترى قوّت انگيزه دينى ثواب به او داده مى‌شود، و اين به مقتضاى قول خداوند است كه: فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ، وَ من يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ«١» و نيز: إِنَّ الله لا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ«٢». پس نبايد قصد خير ضايع شود، بلكه اگر نيّت تقرب بر قصد رياء غلبه داشته باشد به اندازه قصد ريا از ثواب او ساقط مى‌شود و بقيه براى او مى‌ماند، و اگر قصد ريا بر نيّت خير غالب باشد به سبب نيّت خير او مقدارى از عقوبت قصد فاسدش ساقط مى‌گردد.

توضيح مطلب آن است كه تأثير اعمال در دل بستگى به قوت صفات آنها دارد. انگيزه ريا از مهلكات است و غذا و نيرومندى آن به اين سبب است كه بر وفق آن عمل گردد، همچنين انگيزه نيكى از منجيات است و قوت آن در اين است كه بر وفق آن كار شود. اگر اين دو صفت در دل جمع شوند چنانچه بر وفق مقتضاى ريا عمل شود اين صفت در انسان قوت مى‌يابد، و اگر بر طبق انگيزه خير كار شود نيز صفت نيكى در او نيرومند مى‌گردد. يكى‌