راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ٥٥ - امّا سبب اوّل- و آن عبارت است از محبّت انسان به ذات

و به بازى با گنجشك رو مى‌آورد.

بنابراين عارف اگر هم در دنيا معرفتى قوى داشته باشد، از اين تشويشها به دور نيست و تصوّر نمى‌رود بكلّى از آنها خالى باشد. بلى، گاهى اين موانع در پاره‌اى حالات ضعيف مى‌شود و ادامه نمى‌يابد، لذا از جمال معرفت چيزى ظاهر مى‌شود كه خرد مبهوت مى‌گردد و لذّت او بزرگ مى‌شود، به طورى كه نزديك است دل از عظمت آن بشكافد. ليكن اين لذّت بزرگ مانند برق جهنده خواهد بود و كم اتّفاق مى‌افتد كه دوام يابد، بلكه مشغله‌ها و انديشه‌ها و خطورات آن را مشوّش و منغّص مى‌گرداند و اين ضرورتى است كه همواره در زندگى ناپايدار دنيا پايدار است و تا هنگام مرگ اين لذّت پيوسته منغّص مى‌باشد. زندگى پاكيزه و خالى از تشويش و كدورت تنها پس از مرگ ممكن است و زندگانى خوش، زندگى آخرت است كه خداوند فرموده است: إِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ«١». هر كس بدين مرتبه برسد، لقاى خداوند را دوست خواهد داشت و مرگ را نيز دوست مى‌دارد و از آن كراهت ندارد، مگر آن كه انتظار افزايش كمال خود را در معرفت الهى داشته باشد، چه معرفت مانند بذر است و درياى معرفت كرانه ندارد و احاطه به كنه جلال پروردگار محال مى‌باشد. هر چه معرفت انسان به خدا و صفات و افعال و اسرار مملكت او فزونى يابد و قوّت گيرد، نعمتهاى آخرت نيز زياد و بزرگ مى‌شود، چنان كه هرگاه تخم خوب و زياد باشد، زرع نيز خوب و انبوه خواهد شد. اين تخم جز در دنيا به دست نمى‌آيد و جز در سرزمين دل كشت نمى‌شود و درو آن تنها در آخرت است. از اين رو پيامبر صلّى الله عليه و آله فرمود:

«بهترين سعادتها درازى عمر در طاعت خداست»«٢»، زيرا معرفت در خلال عمر طولانى با مداومت فكر، و مواظبت بر ذكر، و طول مجاهده، و انقطاع از علايق دنيوى و تجرّد در طلب كه ناگزير مستلزم زمانى طولانى است، كمال و افزايش و گسترش مى‌يابد. لذا كسى كه مرگ را دوست مى‌دارد، بدان سبب دوستار آن است كه به معرفت خود وثوق دارد و به نهايت آنچه براى او ممكن بوده رسيده است، و آن كه از مرگ كراهت دارد، به سبب آن است كه آرزو دارد در سايه طول عمر معرفت بيشترى به دست آورد و در صورت ادامه عمر نيز خود را در صرف تمام آنچه در توان دارد، مقصّر مى‌بيند.