و اقسام درختان و گياهان را به سبب آن رويانيده است اعمّ از حبوبات، انگور، زيتون، نخل، انار و ميوه‌هاى بسيارى كه از شماره بيرون است با اشكال و رنگها و مزه‌ها و صفات و بوهاى مختلف و بعضى را بر بعضى درخوردن برترى داده در حالى كه همه آنها از يك آب سير آب مى‌شوند و از يك زمين بيرون مى‌آيند.

اگر بگويى: اختلاف آنها به سبب اختلاف تخم و اصل آنهاست، پاسخ اين است كه كجا در هسته خرما درخت نخل مطوّق به خوشه‌هاى رطب است، و كجا در يك دانه هفت خوشه و در هر خوشه صد دانه وجود دارد.

سپس به زمين بيابان بنگر و ظاهر و باطن آن را بررسى كن، در آن خاك را متشابه و يكنواخت مى‌بينى ليكن هنگامى كه آب برآن فرود آيد و حيات و بالندگى يابد گياهان از هر نوع به رنگهاى مختلف، متشابه و غير متشابه در آن روييده مى‌شود كه هر كدام داراى مزه و بو و رنگ و شكل جداگانه و مخالف يكديگر است. و به كثرت اين گياهها و اختلاف انواع آنها و كثرت اشكال آنها توجه كن، سپس به اختلاف طبيعت اين گياهان و منافع بسيار آنها بينديش كه چگونه خداوند اين منافع شگفت آور را در اين داروهاى گياهى به وديعت نهاده است بعضى به عنوان تغذيه از آنها استفاده مى‌شود و برخى مقوّى يا زنده كننده و يا

كشنده‌اند، و بعضى سردى آور و يا گرمى زايند. برخى چون به معده رسند صفرا را از اعماق عروق ريشه كن مى‌كنند و برخى بدل به صفرا مى‌شوند، برخى بلغم و سودا را از ميان مى‌برند، و بعضى به بلغم و سودا تبديل مى‌شوند، بعضى مبدل به خون مى‌شوند، برخى خون را تصفيه مى‌كنند، بعضى از آنها فرح انگيز و برخى خواب آور، و پاره‌اى نيرو بخش و بعضى ضعيف كننده‌اند. خلاصه ان كه از زمين برگى و گياهى نمى‌رويد جز اين كه در آن منافعى است و بشر توانايى آگاهى بر حقيقت آنها را ندارد، و باغبان يا كشاورز براى پرورش هر يك از آنها نيازمند به عمل مخصوصى است. في المثل بايد نخل را لقاح دهد يعنى جزئى از شكوفه نخل نر را در شكوفه نخل ماده داخل كند، و مو را هرس كند، و زرع را از خس و خاشاك پاك سازد. بعضى از آنها با پاشيدن تخم در زمين مى‌رويند، و برخى با نشاندن نهال آنها در زمين و بعضى با پيوند آنها با درخت تكثير مى‌شوند. و اگر ما بخواهيم اختلاف اقسام روييدنيها و انواع و منافع و احوال و عجايب آنها را بيان كنيم روزهاى بسيارى را بايد در