راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ١٧٤ - بيان حقيقت صدق و معنا و مراتب آن

خدا صلّى الله عليه و آله هنگامى كه عزم سفر مى‌كرد آن را پوشيده مى‌داشت«١» تا مبادا خبر به دشمنان برسد و قصد او كنند، و اين امر گفتن چيزى به دروغ نيست. پيامبر صلّى الله عليه و آله فرموده است: «دروغگو نيست كسى كه ميان دو تن اصلاح مى‌دهد و خير مى‌گويد يا خيرى را نسبت مى‌دهد«٢».»

اجازه داده شده است كه در سه مورد سخن بر وفق مصلحت گفته شود: اول آن كه كسى بخواهد ميان دو تن اصلاح دهد، دوم آن كه دو همسر دارد، و سوم كسى كه درباره مصالح جنگ اقدام مى‌كند«٣». صدق در اين موارد به نيّت برگشت دارد و در آن جز صدق نيّت و اراده خير چيز ديگر رعايت نمى‌شود لذا هرگاه قصدش درست و نيّتش صحيح و اراده‌اش صرفا براى كارى نيك باشد او صادق بوده و به هر لفظ و عبارتى بگويد صديق است ليكن كنايه در اين موارد سزاوارتر است و راه آن اين است كه از يكى از پيشينيان نقل شده كه او را يكى از ظالمان مى‌طلبيد و او در خانه‌اش بود به همسرش گفت: با انگشت خود دايره‌اى رسم كن و انگشت خود را بر آن بگذار و بگو در اين جا نيست. او بدين وسيله از دروغ دورى جست و ستمكار را از خود دور كرد و گفتار او راست بود ضمن آن كه به ستمكار فهمانيد وى در خانه نيست. بنابراين كمال اول آن است كه از دروغ در صريح الفاظ و از كنايه نيز جز به هنگام ضرورت بپرهيزد.

كمال دوم آن است كه در مناجات با خدا معناى صدق در الفاظ را رعايت كند مانند اين كه مى‌گويد: وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ«٤»، چه اگر روى دلش از خدا منصرف و به آرزوهاى دنيا و شهوتهاى آن مشغول باشد او دروغگوست، همچنين در گفتن اياك نعبد (تنها تو را مى‌پرستيم) و قول او كه من بنده خدا هستم چنانچه به حقيقت عبوديّت متّصف نباشد و خواستى غير از خدا داشته باشد گفتار او از صداقت بى بهره است، و اگر روز قيامت صدق او را در گفتن اين كه من بنده خدايم از او مطالبه كنند از اثبات آن ناتوان خواهد بود، چه اگر بنده نفس خويش يا بنده دنيا و يا بنده شهوتهاى خود باشد در گفتارش صادق نخواهد بود. انسان بنده هر چيزى است كه بدان پايبند است چنان كه عيسى عليه السّلام در خطاب به مردم گفته است: اى بندگان دنيا، و پيامبر ما صلّى الله عليه و آله فرموده است: «هلاك شد بنده دينار و