چيز ديگر. آرى چون علم در دل حاصل شود حالت دل دگرگون مى‌گردد و هرگاه حالت دل دگرگون شد اعمال جوارح نيز دگرگون مى‌شود، و عمل تابع حال و حال تابع علم و علم تابع فكر است. بنابراين فكر اصل و كليد همه خيرات است و همين امر فضيلت تفكّر را براى تو آشكار و معلوم مى‌سازد كه برتر از ذكر و تذكّر است چه فكر متضمّن ذكر و غير آن است، و ذكر دل برتر از عمل جوارح است، بلكه شرف عمل به سبب آن كه مقرون به ذكر مى‌باشد از اين رو تفكّر از همه اعمال برتر است. به همين سبب گفته شده است: يك ساعت تفكّر بهتر از يك سال عبادت است. و نيز گفته‌اند: تفكّر انسان را از ناخواستنيها به خواستنيها و از رغبت و حرص به زهد و قناعت باز مى‌گرداند. و نيز گفته‌اند: تفكّر در انسان مشاهده و پرهيزگارى پديد مى‌آورد. از اين رو خداوند فرموده است: لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ ذِكْراً«١».

اگر بخواهى بدانى چگونه فكر حال را دگرگون مى‌كند مثال آن همان است كه ما درباره امر آخرت بيان كرديم، چه تفكّر در آن به ما مى‌فهماند كه آخرت به برگزيدن سزاوارتر است، و هرگاه اين شناخت به صورت يقين در دل ما رسوخ يابد دل دگرگون مى‌شود و به آخرت و زهد در دنيا رغبت پيدا مى‌كند. مقصود ما از حال همين است، زيرا حالت دل پيش از حصول اين معرفت مبتنى بر دوستى دنيا و گرايش به آن و نفرت از آخرت و بى ميلى نسبت به آن است ليكن با پديد آمدن اين معرفت حال دل دگرگون مى‌شود و اراده و رغبت او تغيير مى‌يابد، سپس اين تغيير اراده باعث مى‌شود كه اعمال جوارح دگرگون گردد و به سوى اعمال آخرت و دور كردن دنيا از خود رو آورند. در اين جا پنج درجه وجود دارد:

١- احضار دو معرفت مذكور در دل.

٢- تفكّر كه عبارت از طلب معرفت مطلوب از آن دو است ٣- حصول معرفت مطلوب و روشن شدن دل بدان ٤- دگرگون شدن حال دل به سبب حصول نور معرفت ٥- خدمت كردن جوارح نسبت به دل بر حسب حالت تازه‌اى كه براى او روى داده است.

همان گونه كه اگر سنگ را بر آهن زنند آتشى از آن جستن مى‌كند كه پيرامون خود را روشن مى‌سازد و چشم كه پيش از آن چيزى را نمى‌ديد بينايى پيدا مى‌كند و اعضا براى عمل به پا مى‌خيزند، به همين گونه فكر آتش گيرانه نور معرفت است و هنگامى كه مانند سنگ و آهن آن دو معرفت را با هم جمع كنند و مانند زدن سنگ بر آهن آن دو را به نحوى كه خاصّ‌

«١» طه / ١١٣. شايد آنها تقوا پيشه كنند يا براى انان تذكرى ايجاد نمايد.