تصنيف را بررسى كند و بر شگفتيهاى آن آگاهى يابد لا محاله محبّت او به مصنّف چند برابر مى‌شود زيرا شگفتيهاى هنر و شعر و تصنيف بر كمال صفات فاعل و مصنّف دلالت دارد، و همه جهان مصنوع خدا و تصنيف اوست، و عامى به طور اجمال اين را مى‌داند و به آن معتقد است، امّا آن كه داراى بينش است صنع خداوند را به تفصيل مطالعه و بررسى مى‌كند تا آن حدّ كه در پشّه شگفتيهايى از عجايب صنع خداوند مى‌بيند كه عقل او درمانده و حيران مى‌شود و بدين سبب عظمت و جلال خداوند و كمال صفات او در دل او افزون و معرفت او زياد مى‌گردد و محبّت وى نسبت به خداوند افزايش مى‌يابد، و هر چه بيشتر بر عجايب صنع خداوند آگاه مى‌شود به سبب آن‌ها بيشتر بر عظمت و جلال صانع آنها استدلال مى‌كند و بر معرفت و محبّت او افزوده مى‌شود، و درياى اين معرفت يعنى شناخت عجايب صنع خداوند كرانه ندارد. از اين رو تفاوت اهل معرفت در دوستى خداوند قابل حصر و شمارش نيست.

از جمله چيزهايى كه سبب تفاوت محبّت مى‌شود اختلاف اسباب پنجگانه‌اى است كه براى محبّت ذكر كرده‌ايم. چه كسى كه مثلا خداوند را براى آن دوست بدارد كه به او احسان و انعام مى‌كند و او را به خاطر ذاتش دوست ندارد محبّت او ضعيف خواهد بود، زيرا با تغييرى در احسان محبّتش تغييرى خواهد كرد، و دوستى او نسبت به خداوند در حالت بلا با دوستى او در حال فراخى نعمت تفاوت خواهد داشت. امّا كسى كه خداوند را براى ذاتش دوست بدارد يا به سبب كمال و جمال و مجد و عظمتش او را مستحق دوستى بداند با تفاوت در احسان محبّتش تفاوت نخواهد كرد. اين امر و امورى نظير آن سبب تفاوت مردم در محبّت است، و تفاوت در محبّت سبب تفاوت در سعادت آخرت مى‌باشد. از اين رو خداوند متعال فرموده است: وَ لَلْآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجاتٍ وَ أَكْبَرُ تَفْضِيلًا«١».

سبب قصور مردم از درك معرفت خداوند

بدان آشكارترين و روشنترين موجودات خداوند متعال است و اين امر مقتضى آن است كه معرفت او نخستين معارف و روشنترين و آسانترين آنها براى فهمها و خردها باشد در حالى كه وضع خلاف آن است، از اين رو ناگزير از بيان سبب آن مى‌باشيم.

گفتيم كه آشكارترين و روشنترين موجودات خداوند متعال است و اين به معنايى است كه آن را جز با مثال نمى‌توان دانست. اين مثال آن است كه اگر ما انسانى را ببينيم كه‌

«١» اسراء / ٢١: درجات آخرت و برتريهايش از اين هم بيشتر است .