بزرگ باشد و اين هم پس از مردن معلوم مى‌شود. چه بسا كسى كه در حال حاضر كافى است و سپس به سبب خروج از كفر در حال تقرّب به خدا مى‌ميرد، و بسا كسى كه در حال مسلمان است و به سبب بدى عاقبت به هنگام مردن حالش دگرگون مى‌شود و شقى مى‌ميرد و هرگاه دانست كه كبر مهلك و ريشه آن حماقت است بايد با در پيش گرفتن روش متواضعان براى درمان آن و زدودن آن از خويش بينديشد. هرگاه شهوت طعام و حرص به آن را در خود بيابد فكر كند كه اين صفت خوى بهايم است چه اگر در شهوت طعام و جماع كمالى وجود داشت مانند صفت علم و قدرت از صفات خداوند و فرشتگان به شمار مى‌آمد، و چون اين دو شهوت از صفات بهايم است هرگاه حرص به آنها بر او غلبه يابد به بهايم شبيه‌تر و از مشابهت به فرشتگان مقرّب دورتر است.

همچنين به هنگام خشم اين معنا را به نفس خويش بفهماند و در راه درمان آن چاره انديشى كند. ما همه اين مسايل را در اين كتابها ذكر كرده‌ايم و كسى كه بخواهد راه تفكّر برايش هموار شود ناگزير بايد آنچه را در اين كتابهاست به دست آورد.

نوع چهارم- عبارت از منجيات است مانند توبه، پشيمانى از گناه، صبر بر بلا، شكر نعمتها، خوف و رجاء، زهد در دنيا، صدق و اخلاص در طاعت، دوست داشتن خداوند و تعظيم او و راضى بودن به افعال او و شوق به او و خشوع و فروتنى براى او. ما همه اينها و اسباب و علامات آنها را در همين بخش منجيات ذكر كرده‌ايم. لذا بنده بايد در هر شبانه روز در دل خود بينديشد كه از اين صفاتى كه مايه تقرّب به خداست كدام را فاقد است و هرگاه چيزى از آنها را در خود نيابد بداند كه آنها حالاتى هستند كه ثمره علوم‌اند و علوم ثمره افكار است. بنابراين هرگاه بخواهد حال توبه و پشيمانى پيدا كند نخست بايد گناهانش را بررسى كند و در آنها بينديشد و آنها را در نفس خود گرد آورد و در دلش بزرگ بشمارد سپس به وعيدها و تهديدهايى كه در مورد اين گناهان در شرع وارد شده است فكر كند و به خود بفهماند كه خود را در معرض خشم خداوند قرار داده است تا به اين وسيله حالت پشيمانى در او پديد آيد. و اگر بخواهد حالت شكر در دلش برانگيخته شود به نعمتهايى كه خداوند به او ارزانى داشته و نيكيهايى كه به او كرده و پرده زيبايى كه بر اعمال او كشيده است بنگرد ما بعضى از آنها را در كتاب شكر شرح داده‌ايم كه بايد آنها را بخواند. و اگر بخواهد حالت محبّت و شوق در او پديد آيد در جلال و جمال و عظمت و كبريايى خداوند بينديشد، بدين گونه كه در عجايب حكمت و بدايع صنع او بنگرد و در بخش دوم از كتاب فكر اندكى بدينها اشاره خواهيم كرد. و اگر بخواهد حالت خوف در او برانگيخته شود بايد به گناهان‌