اين مثال نسبت به اوهام عوام است، چه آنها مى‌پندارند كه نور اثر خورشيد و نشأت گرفته از او و موجود به اوست، در حالى كه اين پندار خطاى محض است زيرا بر ارباب قلوب به گونه‌اى روشنتر از ديدن، با چشم آشكار شده است كه نور از قدرت حقّ تعالى بر سبيل اختراع به هنگام وقوع مقابله ميان خورشيد و اجسام غليظ حاصل مى‌شود، چنان كه نور خورشيد و عين و شكل و صورت آن نيز از قدرت حقّ تعالى به وجود آمده است ليكن غرض از مثالها فهمانيدن مطلب است و مطلوب بيان حقايق نيست.

اكنون اگر محبّت انسان نسبت به ذات خويش امرى ضرورى است، محبّت او نسبت به كسى كه در درجه اوّل، قوام او و در درجه دوم، بقاى وى از حيث ذات و صفات و جواهر و اعراض بدوست، نيز ضرورى مى‌باشد و اين امر مستلزم آن است كه اين مطلب را بداند.

كسى كه از اين محبّت تهى است، به سبب آن است كه به خود و شهواتش سرگرم و از پروردگار و آفريننده خويش غافل است. او خدا را چنان كه شايسته است، نشناخته و نظر و فكر خود را به شهوات و محسوساتش منحصر ساخته است و اين همان عالم شهادت است كه بهايم در تنعّم و رفاه در آن با او شريكند، بر خلاف عالم ملكوت كه تنها كسى كه به فرشتگان شباهت دارد پا بر سرزمين آن مى‌نهد و به اندازه قرب او به صفات فرشتگان در آن مى‌نگرد و به قدر انحطاط او در عالم پست بهايم دستش از آن كوتاه است.

امّا سبب دوّم- و آن محبّت او نسبت به كسى است كه به وى نيكى و با مال خود با او مواسات كند

و در گفتار با او ملاطفت ورزد و با كمكهاى خود او را يارى كند و در سركوبى دشمنان و پيروزى بر آنان به نصرت او شتابد و در دفع شرّ از او قيام كند و در همه مقاصد و اغراضى كه درباره خود و فرزندان و نزديكانش دارد، براى او وسيله‌اى باشد. در اين صورت قطعى است كه وى محبوب او خواهد بود. اين امر نيز عينا مقتضى آن است كه جز خداوند را دوست نداشته باشد، چه اگر خداوند را آن گونه كه شايسته اوست، بشناسد خواهد دانست كه احسان كننده به او تنها خداوند است و بس. ما انواع احسان او را به همه بندگان ذكر نمى‌كنيم، زيرا هيچ كس قادر به شمارش آنها نيست، چنان كه خود فرموده است: وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ الله لا تُحْصُوها«١». و به اندكى از آنها در كتاب شكر اشاره كرده‌ايم و در اين جا به همين مقدار بسنده مى‌كنيم كه بگوييم احسان از مردم جز بر سبيل مجاز قابل تصوّر نيست و احسان كننده تنها خداوند است، چه اگر فرض كنيم شخصى همه اموالش را به تو ببخشد و به تو

«١» ابراهيم / ٢٤: و اگر نعمتهاى خدا را بشماريد، هرگز آنها را شمارش نخواهيد كرد.