روشنتر نيست. وجود سراسر اشيا نورى از انوار ذات مقدس الهى است، زيرا قوام وجود اشيا به ذات خداوند است كه قائم به ذات خويش است، همچنان كه قوام نور همه اجسام به نور خورشيد است كه به ذات خودروشنى بخش است. عادت بر اين جارى است كه هر زمان كسوف اتفاق افتد تشتى پر از آب مى‌كنند و آن را طورى قرار مى‌دهند كه خورشيد در آن ديده شود تا بتوان بدان نگاه كرد، واسطه بودن آب ميان بيننده و خورشيد سبب مى‌شود كه اندكى از حدّت نور خورشيد كاسته شود به طورى كه بتوان به آن نگريست. همچنين افعال واسطه‌اند تا صفات فاعل از خلال آنها مشاهده شود، و چون ما به واسطه افعال از خداوند دوريم انوار ذات او چشمان ما را خيره و مبهوت نخواهد كرد. رمز قول پيامبر خدا صلّى الله عليه و آله كه فرموده است: «در مخلوقات خدا بينديشيد و در ذات خدا فكر كنيد همين است.»

بيان چگونگى تفكّر در مخلوقات خداوند

بدان هر چه در جهان وجود است بجز خداوند متعال همه فعل و آفريده شده اوست، و هر ذره‌اى از ذرات اعم از جوهر و عرض و صفت و موصوف در آن شگفتيها و غرايبى است كه بيانگر حكمت و قدرت و جلال و عظمت خداوند است و شمارش آنها غير ممكن است، چه اگر براى نوشتن كلمات پروردگار درياها مركب شود درياها پايان مى‌يابد پيش از آن كه كلمات پروردگار بلكه جزء ناچيزى از آن به آخر برسد. ما به بخشى از آنها اشاره مى‌كنيم تا مثالى براى باقى باشد. از اين رو مى‌گوييم: موجوداتى كه مخلوقند دو قسمند:

١- موجوداتى كه اصل آنها شناخته نمى‌شود و در نتيجه تفكّر درباره آن‌ها براى ما ناممكن است و بسيارند موجوداتى كه ما آنها را نمى‌شناسيم چنان كه خداوند متعال فرموده است: سُبْحانَ الَّذِي خَلَقَ الْأَزْواجَ كُلَّها مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ وَ من أَنْفُسِهِمْ وَ مِمَّا لا يَعْلَمُونَ«١» و نيز: وَ نُنْشِئَكُمْ في ما لا تَعْلَمُونَ«٢».

٢- موجوداتى كه اصل آنها به اجمال شناخته مى‌شود اما تفصيل آنها دانسته نيست و براى ما ممكن است كه در تفصيل آنها بينديشيم، اينها دو قسمند: يكى آن كه با حسّ بينايى درك مى‌شود، و ديگر آن كه با حسّ بينايى درك نمى‌شود مانند فرشتگان و جنّ و شياطين.

«١» يس / ٣٦: منزه است كسى كه تمام زوجها را افريد، از آنچه زمين مى روياند و از خود آنها و از آنچه نمى دانند.

«٢» ؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟