عقبة بن عامر گفته است: پيامبر خدا صلّى الله عليه و آله فرمود: «روز قيامت خورشيد به زمين نزديك مى‌شود و بر اثر آن مردم عرق مى‌كنند، بعضى عرق آنها به پاشنه پايشان و برخى به نصف ساق پا و دسته‌اى به زانو و گروهى به بالاى ران و بعضى به دهان آنها مى‌رسد- آن حضرت به دستش اشاره و آن را لجام دهان خود كرد- و برخى را عرق از سر مى‌گذرد- دستش را به همين گونه بر سر گذاشت-»«٢» مى‌گويم: پيش از اين از طريق خاصّه (شيعه) ذكر شد كه عرق اهل محشر زياد است و پس از اين نيز بيان مى‌شود كه عرق دهانشان را لگام مى‌كند.

غزّالى مى‌گويد: پس اى بيچاره در عرق اهل محشر و شدّت اندوهشان بينديش چه در ميان آنها كسى است كه فرياد مى‌كند و مى‌گويد: پروردگارا مرا از اين اندوه و انتظار برهان اگر چه به سوى آتش باشد، و اينها همه پيش از آن است كه با حساب و عقاب روبرو شوند، و تو نيز يكى از اهل محشرى و نمى‌دانى عرقت به كجا خواهد رسيد. بدان هر عرقى كه رنج بدن در راه خدا اعمّ از حجّ، جهاد، روزه، قيام شب، آمد و شد براى برآوردن حاجت مسلمان، تحمّل سختى در امر به معروف و نهى از منكر آن را از بدن خارج نكند در صحنه قيامت شرم و ترس آن را از بدن بيرون خواهد آورد و غم و اندوه آن طولانى خواهد بود. و اگر فرزند آدم از نادانى و غرور مصون باشد مى‌داند كه رنج ريختن عرق در تحمّل سختى طاعات امرى آسانتر و زمانش كوتاهتر از ريختن عرق اندوه و انتظار در قيامت است، چه آن روزى سخت و مدّتش طولانى است.

طول روز قيامت‌

و آن روزى است كه خلايق بر مى‌خيزند و چشمها خيره و دلها شكافته مى‌شود با آنها سخن نمى‌گويند و به امور آنها رسيدگى نمى‌كنند. كعب و قتاده درباره آيه: يَوْمَ يَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ«٣» گفته‌اند: مردم به مدّت سيصد سال مى‌ايستند، عبد الله بن عمر گفته است:

پيامبر خدا صلّى الله عليه و آله اين آيه را تلاوت و سپس فرمود: «چگونه خواهيد بود هنگامى كه خداوند

«١» ابن عددى از حديث ابن مسعود، ابن ابى الدنيا و طبرانى به نقل از او نظير آن را روايت كرده اند، الترغيب ، ج ٤، ص ٣٩١ در حديثى طولانى .

«٢» مسند احمد، ج ٤، ص ١٥٧، از حديث عقبه .

«٣» مطففين / ٦: روزى كه مردم در پيشگاه پروردگار جهانيان مى ايستند.