در ديگر جانداران است. و اين موضوع دامنه‌اى وسيع و نامحدود دارد، چه حيوانات و اشكال و اخلاق و طبيعت آنها قابل شمارش نيست و به سبب انس با آنها و كثرت مشاهده تعجب دلها زايل شده است. بلى هرگاه انسان حيوانى ناآشنا بيند اگر چه كرمى باشد تعجب او برانگيخته مى‌شود و مى‌گويد: سبحان الله چه شگفتى آور است! در حالى كه انسان شگفت‌انگيزترين حيوانات است ليكن از خودش در شگفت نمى‌شود بلكه اگر او به حيواناتى كه با آنها انس گرفته و در شكل و صورت آنها و سپس در منافع و فوايد آنها بنگرد اعم از پوست، پشم، كرك و موى كه خداوند آنها را لباس و پوشش آدميان در سفر و حضر كرده و ظروف نوشيدنيها و خوراكيها و وسيله پاى افزار آنها قرار داده و شير و گوشت آنها را غذاى آنان ساخته و برخى از آنها را زينتى براى سوارى و بعضى را براى باركشى و بيابان نوردى تخصيص داده شگفتى بيننده از حكمت آفريننده و صورت دهنده آنها بسيار زيادتر خواهد شد چه او آنها را نيافريده مگر به علمى كه بر همه منافع آنها محيط بوده و پيش از آفرينش آنها وجود داشته است.

آرى منزه است خداوندى كه همه امور در علم او مكشوف است بى آن كه نيازى به تفكّر و تأمل و تدبر داشته و از وزير يا مشيرى كمك خواسته باشد. او دانا و آگاه و حكيم و تواناست و با كمترين چيزى كه آفريده دلهاى اهل معرفت را به صدق گواهى بر يگانگى خود وادار ساخته است، خلايق راهى ندارند جز اين كه به قهر و قدرت او اذعان، و به ربوبيت او اعتراف و به عجز از شناخت و جلال و عظمت او اقرار كنند. كيست كه بتواند او را چنان كه بايد بستايد بلكه او چنان است كه خود خويش را ستوده است. نهايت معرفت ما نسبت به او آن است كه به عجز خويش از شناخت او اعتراف كنيم. از خداوند مى‌خواهيم كه به رحمت و رأفت خود كرم فرموده ما را مشمول هدايت خود قرار دهد.

از آيات ديگر او درياهاى ژرف است كه اطراف زمين را فرا گرفته‌اند. آنها قطعاتى از درياى سبزند كه همه زمين را احاطه كرده به طورى كه همه اراضى و كوههاى بيرون از آب نسبت به اين درياى عظيم همچون جزيره‌اى بيش نيست و بقيه زمين در زير آب‌ست. پيامبر خدا صلّى الله عليه و آله فرموده است: «زمين در آب مانند ستور گاهى در زمين است»«١» پس اصطبلى را با زمين مقايسه كن و بدان زمين در مقايسه با درياها همين نسبت را داراست. تو عجايب زمين و آنچه را در آن است مشاهده كرده‌اى اكنون در عجايب درياها بنگر، چه همان گونه كه‌

«١» ??????????????????????