آينده آن را جبران كند. به همين گونه سرمايه انسان در دينش واجبات است و نوافل و مستحبات سود آن است و گناهان زيانهايى است كه وارد شده است، و موسم اين تجارت سرتاسر روز و كارگزار او نفس امّاره بد كنش است، از اين رو بايد نخست آن را از نظر واجبات مورد محاسبه قرار دهد، اگر آنها را به طريق صحيح ادا كرده است خدا را شكر گويد و او را به امثال آنها ترغيب كند، و اگر واجبات بكلى از او فوت شده قضاى آنها را به جا آورد، و اگر آنها را ناقص به جا آورده نفس را وادار سازد كه با نوافل آنها را جبران كند و اگر گناهى مرتكب شده به سرزنش و شكنجه و مجازات نفس بپردازد و از آن بخواهد تا آنچه را در آن كوتاهى كرده تدارك كند، چنان كه بازرگان با شريك خود همين كار را مى‌كند و در حسابهاى دنيا ذره و قيراط را بررسى مى‌كنند، و حساب زياده و نقصان درآمدها را نگه مى‌دارند تا در چيزى مغبون نشوند. همچنين بايد پيوسته از شرور نفس و ترفندهاى آن بر حذر بود، چه نفس فريبكار و نيرنگباز و مكار است. لذا بايد نخست از او بخواهد كه به همه آنچه در طول روز به او گفته پاسخ صحيح بدهد، و آنچه را در عرصه قيامت ديگرى متولى حساب آن خواهد شد خود عهده‌دار حساب آن شود. همچنين نگاهها، خطورات قلبى، افكار نشستها، برخاستها، خوردن، آشاميدن، خوابيدن و حتى سكوت او را مورد بازجويى قرار دهد و از او بپرسد براى چه سكوت كردى؟ و چرا آرامش يافتى؟ و هرگاه همه آنچه را بر نفس واجب است بشناسد، و بداند چه مقدار از حق آنها را ادا كرده است بايد همان مقدار را به حساب او بگذارد، و باقى را كه براى او روشن مى‌باشد به حساب بدهى نفس بر صفحيه دلش بنويسد چنان كه باقيمانده بدهى شريك را در دل و دفتر خود ثبت مى‌كند.

اكنون نفس بدهكارى است كه مى‌توان بدهيهايش را از او وصول كرد بدين طريق كه بعضى را با غرامت و برخى را با ضمانت و پاره‌اى را عينا و بعضى را با تنبيه و مجازات مسترد كرد، و اين امر ممكن نيست جز آنگاه كه حساب وى روشن و قطعى و آنچه از واجبات انجام نداده مشخص باشد پس از آن كه اين امر حاصل شد بايد به مطالبه و استيفاى آنها از او مشغول شود.

و بايد نفس خود را در سرتاسر عمر هر روز و هر ساعت و درباره همه اعضاى ظاهرى و باطنى و از گناهانى كه دل و جوارح در هر ساعت مرتكب شده‌اند محاسبه كند. چه اگر در برابر هر گناهى كه كرده سنگى در حياط خانه‌اش بيندازد بى ترديد در مدت كوتاهى از عمر او خانه‌اش پر از سنگ مى‌شود. ليكن او در حفظ حساب گناهان سهل انگارى مى‌كند در