كسى كه انگيزه‌اش تنها ريا باشد خود را در معرض هلاكت قرار داده است و ما درباره او سخن نمى‌گوييم، زيرا آنچه مربوط به او بوده در كتاب ريا از بخش مهلكات ذكر كرده‌ايم و كمترين چيزى كه در اخبار نسبت به وى وارد شده اين است كه: «ريا كننده در روز قيامت به چهار نام ندا داده مى‌شود: اى رياكار، اى فريبكار، اى مشرك، اى كافر»«١».

اكنون درباره كسى سخن مى‌گوييم كه انگيزه‌اش قصد تقرّب به خدا باشد، ليكن داعيه ديگرى با انگيزه او آميخته شده باشد كه آن يا رياست و يا چيزى از لذّتهاى نفسانى غير از ريا. في المثل با قصد تقرّب روزه بگيرد تا از پرهيز حاصل از آن سود ببرد يا بنده‌اى را در راه خدا آزاد كند تا از هزينه و بد خلقى او رهايى يابد يا به حجّ رود تا با گردش و مسافرت تندرستى يابد، يا از شرّى كه در شهرش دامنگير او شده خلاصى پيدا كند و يا از دشمنى كه در منزل او راه يافته بگريزد يا از زن و فرزندش دلتنگ گرديده يا از كارى كه بدان مشغول است خسته شده و مى‌خواهد روزهاى چندى بياسايد يا به جهاد مى‌رود تا جنگ را تمرين كند و طرز به كار بردن ابزار آن را بياموزد بتواند در لشكركشيها شركت كند يا نماز شب به جا آورد ليكن مقصودش مراقبت از خانه و زندگى و زن و فرزندش باشد يا دانش بياموزد تا طلب مالى كه كفاف او باشد برايش آسان گردد يا براى آن كه ميان خانواده‌اش عزّت يابد يا به قصد آن كه به سبب عزّت علم املاك و اموال او از مطامع مصون ماند يا براى آن كه با اشتغال به درس و وعظ از غم خاموشى رها شود و با لذّت محاوره رفع اندوه كند يا خدمت عالمان را عهده‌دار شود تا حرمت او در نزد آنان و مردم زياد گردد يا به منظور آن كه در دنيا رفيقى پيدا كند: يا قرآنى بنويسد تا بر اثر تمرين در نوشتن خطّ او نيكو شود يا پياده به حجّ رود تا از پرداخت كرايه آسوده شود يا وضو گيرد تا پاكيزه و خنك گردد يا غسل كند تا خوشبو گردد يا حديث روايت كند تا به وثوق و عالى بودن سند معروف شود يا در مسجد اعتكاف كند تا كرايه خانه ندهد روزه گيرد تا از رفت و آمد براى پختن طعام آسوده گردد يا براى آن كه خوردن او را از پرداختن به كارهايش باز ندارد يا به سائل صدقه دهد تا ابرام او را در سؤال قطع كند يا بيمارى را عيادت كند تا اگر بيمار شد به عيادت او آيند يا جنازه‌اى را تشييع كند براى آن كه جنازه‌هاى خانواده‌اش را تشييع كنند يا از اين قبيل كارها انجام دهد تا به نيكوكارى معروف و به نيكى ياد شود و مردم به ديده صلاح و وقار به او

«١» دركتاب ريا ذكر شده است .