به همين گونه مراتب بندگان در مراقبه و پاس از حق تعالى مختلف است. كسى كه در اين درجه از مراقبه باشد بايد از همه حركات و سكنات و خطورات قلبى و نظره‌ها و نگاههاى خود و به طور خلاصه از همه اختياراتش مراقبت و دو نظر را همواره دنبال كند، يكى پيش از اعمال و ديگرى در حين عمل:

امّا نظر اول آن است كه پيش از عمل بنگرد آنچه را عزم كرده و براى انجام دادن آن به حركت در آمده به خاطر خداوند و خاص اوست يا براى خواهش نفس و پيروى از شيطان است، و بايد در اينجا درنگ و تأمل كند تا به مدد انوار حق مطلب بر او روشن گردد. اگر عمل براى خداست آن را انجام دهد و اگر براى غير اوست از خدا شرم كند و از آن دست باز دارد، سپس نفس خويش را از اين كه به آن كار رغبت كرده و بر آن عمل بد تصميم گرفته و در رسوايى خود كوشيده است سرزنش كند، چه نفس دشمن خويش است مرگ آن كه خداوند با حفظ و حراست خود او را مصون بدارد.

اين تأمل در آغاز هر كارى تا حدى كه روشن شود واجب قطعى است و گريزى از آن نيست، چه در خبر آمده است كه: «براى بنده در هر حركتى از حركاتش هر چند اندك باشد سه دفتر باز مى‌شود، دفتر اول: چرا؟، دوم: چگونه؟ سوم: براى چه كسى؟» معناى چرا آن است كه به چه سبب اين كار را كردى؟ آيا بر تو واجب بود كه براى مولايت آن را انجام دهى يا به ميل و هواى خود بدان مايل شدى. اگر از اين پرسش مصون بماند از دفتر دوم مى‌پرسند كه چگونه آن عمل را انجام دادى، چه در هر عملى از سوى خدا شرط و حكمى است كه مقدار و وقت و چگونگى آن جز از طريق علم دانسته نمى‌شود، لذا از او مى‌پرسند آيا از روى علم و يقين آن را به جا آوردى يا از روى جهل و گمان. اگر از اين پرسش مصون بماند دفتر سوم باز و در آن از اخلاص مطالبه مى‌شود. مى‌گويند: آيا آن را خالص براى خدا انجام دادى تا به قول لا إله الّا الله وفا كرده باشى و پاداش تو بر خدا لازم باشد، يا براى ريا و خودنمايى به مخلوقى همچون خودت كه در اين صورت بايد پاداش خود را از او بگيرى، يا آن را انجام دادى تا به بهره خود از دنيا دست يابى و ما بهره‌ات را از دنيا به تمامى داده‌ايم، و يا آن را از روى سهو و غفلت به جا آورده‌اى كه در اين صورت اجر تو ساقط و عملت باطل و سعى تو ضايع است، و اگر عمل را براى غير من انجام داده‌اى مستوجب خشم و عذاب من هستى، چه تو بنده من بودى و روزى مرا مى‌خوردى و با نعمت من مى‌آسودى آنگاه براى‌