اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٥٢٠ - اعتراض محقّق اصفهانى رحمه الله بر مرحوم آخوند و تفسير ايشان از كلام فلاسفه

تنها براساس لحاظ عقل و اعتبار است كه بين مشتق و مبدأ، فرق به‌وجود مى‌آيد». لذا باتوجّه به اين كلمات و بعض كلمات ديگر ما نمى‌توانيم بيان مرحوم آخوند در تفسير كلام فلاسفه را بپذيريم و بگوييم: «كلام فلاسفه به اين برگشت مى‌كند كه مشتق و مبدأ دو حقيقت جداگانه‌اند و اعتبار، هيچ‌گونه نقشى در اين معنا ندارد». اين مطلب مرحوم آخوند خلاف نظريّه اهل معقول است. سپس محقّق اصفهانى رحمه الله مى‌فرمايد: حاجى سبزوارى در حاشيه اسفار دو دليل ديگر از محقّق دوانى نقل كرده است كه از آنها استفاده مى‌شود فلاسفه، فرق بين مشتق و مبدأ را امرى اعتبارى مى‌دانند: [١] دليل اوّل: شما وقتى يك بياضى را در جسمى مشاهده مى‌كنيد، اوّلين چيزى كه در ارتباط با جسم جلب توجّه مى‌كند، عرضى است كه عارض برآن جسم است. و شما وقتى بياض را در جسم ملاحظه كرديد، عقل به ضرورت حكم مى‌كند به اين كه خود اين بياض، ابيض است. اين حكم عقل در مرحله‌اى است كه هنوز وارد مرحله بعدى نشده‌ايد. مرحله دوّم اين است كه شما ملاحظه كنيد كه بياض، يك عنوان عرضى است و عرض، متقوّم به معروض است. قبل از مرحله عرض و معروض و اين كه عرض در وجودش احتياج به معروض دارد، به مجرّدى كه چشم شما به بياض خورد، عقل حكم مى‌كند به اين كه اين بياض، ابيض است و اين دليل بر اين است كه بين بياض و ابيض فرق وجود ندارد و اگر ما بخواهيم بين بياض و ابيض فرق بگذاريم لازمه‌اش اين است كه بياض از مرحله اوّل و ابيض از مرحله دوّم باشد. اگر اختلاف بين بياض و ابيض از حيث معنا و حقيقت باشد بايد هركدام را در

[١]- الحكمة المتعالية، ج ١، ص ٤٢