اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٤٩١ - بررسى دليل محقق شريف رحمه الله

بررسى دليل محقق شريف رحمه الله‌

دليلى كه محقق شريف رحمه الله براى اثبات بساطت مفهوم مشتق و در مقابل شارح مطالع ذكر كرد مورد مناقشه قرار گرفته است. قبل از اين كه اشكالات دليل ايشان را مطرح كنيم تذكّر اين نكته را لازم مى‌دانيم كه برفرض اين كه دليل ايشان صحيح باشد، اين مقدار را ثابت مى‌كند كه «شى‌ء»- نه از نظر مفهوم و نه از نظر مصداق- در مشتق اخذ نشده است، زيرا قسمت اوّل دليل، ايشان ثابت مى‌كند كه مفهوم «شى‌ء» در مشتق داخل نيست و قسمت دوّم دليل، ايشان ثابت مى‌كند كه مصداق «شى‌ء» در معناى مشتق اخذ نشده است. ولى اين دليل ثابت نمى‌كند كه در مشتق، تركّب وجود ندارد، زيرا ممكن است تركّبى در ارتباط با معناى مشتق وجود داشته باشد ولى ارتباط به «شى‌ء» نداشته باشد. مخصوصاً اگر بساطت را آن‌طورى كه اينان معنا مى‌كنند بدانيم و بگوييم: «مشتق، با مبدأ- از جهت حقيقت و معنا- هيچ تغايرى ندارد». آن‌وقت قائل به تركيب بگويد: «تركيب به اين صورت است كه در معناى مشتق، عنوان حدث به ضميمه نسبت اين حدث به ذات، تحقّق دارد ولى خود ذات دخالت ندارد». اگر كسى تركّب معناى مشتق را اين‌گونه دانست، ديگر دليل محقّق شريف نمى‌تواند آن را نفى كند، زيرا غايت دليل محقق شريف رحمه الله اين است كه دخالت «شى‌ء» را در مشتق نفى مى‌كند. ولى با توجه به اين كه كلام محقّق شريف به عنوان حاشيه بر شرح مطالع است و در شرح مطالع هم روى «شى‌ء» تكيه شده است لذا دليل ايشان در حاشيه، در مقابل متن شرح مطالع است.

شارح مطالع، مسأله تركيب را در ارتباط با «شى‌ء» مطرح كرده و محقّق شريف رحمه الله نيز براى اثبات بساطت، بر همان «شى‌ء» اشكال كرده است. و الّا اگر بخواهيم دليل محقّق شريف رحمه الله را به عنوان يكى از ادلّه بساطت درنظر بگيريم، دليل ايشان نمى‌تواند بساطت را اثبات كند، هرچند هر دو شقّ دليل ايشان تمام باشد و هيچ مناقشه‌اى به آن وارد نباشد. حال با قطع‌نظر از اين مسئله به بررسى اشكالات كلام محقق شريف رحمه الله مى‌پردازيم: