اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٤٧٢ - جواب دليل سوّم

قائلين به وضع مشتق براى اعم مى‌گويند: به حسب ظاهر خلفاى ثلاثه در زمان تصدّى خلافت، بت‌پرست نبوده‌اند، بلكه اين‌ها در زمان جاهليت و قبل از اسلام بت‌پرست بوده‌اند. بنابراين ظلمى كه مربوط به بت‌پرستى است در ارتباط با قبل از اسلام و قبل از تصدّى زمام امور مسلمين است.

پس چرا ائمّه عليهم السلام به اين آيه تمسك كرده‌اند؟ معلوم مى‌شود كه عنوان ظالم- كه عنوانى اشتقاقى است- در منقضى عنه المبدأ هم به نحو حقيقت صادق است. بنابراين خلفاى ثلاثه در همان زمان تصدّى خلافت هم حقيقتاً ظالم بوده‌اند اگرچه ظلمِ مربوط به بت‌پرستى از آنها منقضى شده ولى همان ظلم سبب مى‌شود كه در زمان تصدّى خلافت، عنوان ظالم بر آنها حقيقتاً اطلاق شود. و اگر عنوان ظالم حقيقتاً بر اين‌ها اطلاق نمى‌شود پس چرا ائمّه عليهم السلام به اين آيه شريفه براى ابطال امامت اين‌ها استدلال كرده‌اند؟ پس استدلال متوقّف بر اين است كه اين‌ها در زمان تصدّى خلافت هم حقيقتاً ظالم باشند و اين معنا مبتنى بر اين است كه مشتق، حقيقت در اعم باشد چون اين‌ها در زمان خلافت، بت‌پرستى نداشته‌اند و بت‌پرستى آنها مربوط به زمان جاهليت بوده است. اين دليل را مرحوم آخوند نيز به عنوان يكى از ادلّه قائلين به اعم ذكر كرده است. [١] پاسخ دليل چهارم: مرحوم آخوند و ديگران در پاسخ استدلال فوق فرموده‌اند: عناوينى كه در موضوعات احكام و حتّى آثار- از قبيل (لا ينال عهدي الظالمين)- قرار مى‌گيرد بر سه قسم است:

[١]- كفاية الاصول، ج ١، ص ٧٤