اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ١٤٩ - تقريب اوّل (كلام مرحوم آخوند)

ممكن است كسى به ما بگويد: شما گفتيد: بين ماهيت و لوازم وجود دو رتبه فاصله هست و دو رتبه تقدّم و تأخر مطرح است پس چطور شما ماهيت را موضوع و لوازم وجود را محمول قرار مى‌دهيد؟ آيا يك چنين قضيه حمليه‌اى كه در آن موضوع و محمول از نظر رتبه تقدّم و تأخّر داشته باشند- آن‌هم به دو رتبه- صحيح است؟ جواب اين است كه آرى صحيح است. مسئله قضيّه حمليه، غير از مسئله تبادرى است كه حضرت امام خمينى «دام ظله» مورد اشكال قرار داد. زيرا در تبادر مسأله انتقال مطرح بود و شما مى‌خواستيد از لوازمِ وجودْ انتقال به ماهيت پيدا، كنيد و ما در آنجا گفتيم: خود وجود هم نمى‌تواند ما را به ماهيت برساند زيرا وجود، عرض مفارق و لازم مفارق است، مثل زوجيت نسبت به اربعه نيست كه يك اتصال و عدم انفكاك دائمى بين آنها مطرح باشد. به‌همين‌جهت، پايه تبادر روى مسئله انتقال بود و راهى براى انتقال، تصور نمى‌شود. ولى در قضاياى حمليه، مسئله انتقال مطرح نيست بلكه مسئله اتحاد مطرح است و در اينجا مانعى ندارد كه يك رتبه اختلاف داشته باشند. مگر شما نمى‌گوييد: الماهية موجودة، مگر وجود- به حسب رتبه- از ماهيت تأخّر ندارد؟ امّا اين تأخر، هيچ نقصى را در تشكيل قضيه حمليّه «الماهية موجودة» به وجود نمى‌آورد. همان گونه كه تأخر صفت از موصوف، نمى‌تواند نقصى در تشكيل قضيه «زيد قائم» به وجود آورد. لذا اگرچه در جمله «الصلاة معراج المؤمن»، موضوع، ماهيت صلاة، و محمول- يعنى معراجيت- بعضى از لوازم وجود ماهيت صلاة [١] است ولى در عين حال، تقدّم و تأخر رتبه، اشكالى ايجاد نمى‌كند. رجوع به اصل كلام مرحوم آخوند:

[١]- آن‌هم نه هر وجودى، بلكه وجود خارجى صلاة است كه اين لازم- يعنى معراجيت- را دارد. در حالى كه ماهيت، داراى دو وجود است: وجود ذهنى و وجود خارجى.