اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ١٤١ - دليل اوّل (تبادر)

است كه بين زوجيت و اربعه وجود دارد به طورى كه زوجيت را به عنوان لازم ماهيت اربعه مطرح كرده است. ولى اگر علّت و جهتى وجود نداشته باشد، راه انتقال براى شما بسته است. البته بايد به اين نكته هم توجه داشت كه ما در منطق، با دو برهان برخورد مى‌كنيم، از يكى به‌ برهان لمّى‌ و از ديگرى به‌ برهان إنّى‌ تعبير مى‌كنيم. در يكى از راه علّت، منتقل به معلول مى‌شويم و در ديگرى از راه معلول، به علت انتقال پيدا مى‌كنيم. حال ببينيم در برهان لمّى‌، از راه وجود علت، به چه چيزِ معلول پى مى‌بريم؟ آيا از راه وجود علت، فقط به وجود معلول منتقل مى‌شويم؟ يا اين كه ماهيّت معلول را هم كشف مى‌كنيم؟ واقعيت اين است كه در برهان لمّى‌ از وجود علت كشف مى‌كنيم وجود معلول را، امّا ماهيت معلول براى ما قبلًا روشن شده است. آنچه براى ما مشكوك است وجود معلول است كه آن را از راه وجود علّت كشف مى‌كنيم. و نيز در برهان إنّى‌ كه از وجود معلول پى به علت مى‌بريم آيا چه چيزِ علت را كشف مى‌كنيم؟ آيا ممكن است از راه وجود معلول، ماهيت علت را كشف كنيم؟ خير، برهان إنّى‌ روى اين معنا استوار نشده است. در برهان إنّى‌ از راه وجود معلول، وجود علت را كشف مى‌كنيم امّا ماهيت علت، قبلًا براى ما روشن بوده است. آنچه براى ما مشكوك بوده عبارت از وجود علت است.

به بيان ديگر: چون تفكيك بين معلول و علّت، عقلًا محال است پس هرگاه معلول، موجود بود، كشف مى‌كنيم كه علّت هم موجود است و وقتى علّت، موجود بود، كشف مى‌كنيم كه معلول هم موجود است. در نتيجه، اين انتقالى كه در اين دو برهان در منطق مطرح است، فقط در ارتباط با وجود است و الّا معنا ندارد كسى بگويد: من از راه وجود علّت، ماهيتِ معلول را كشف مى‌كنم يا از راه وجود معلول، ماهيت علّت را كشف كنم. بنابراين كسى مسئله برهان لِم و إن را در اينجا مطرح نكند. آنها در ارتباط با دو وجود است كه بين آنها تقدّم و تأخّر رتبى تحقق دارد و وجود علت- در عالم رتبه-