يعنى اين كه عمل معلوم باشد كه چه چيز است، و جهالتى در آن نباشد. و اين از باب «مغارسه» نيست، [١] به جهت آن كه مغارسه آن است كه زمينى را به كسى بدهند كه درخت در آن بكارد و يك حصه از آن اشجار از او باشد با زمين يا بىزمين. و خواه آن نهالى كه غرس مىكند مال صاحب زمين باشد يا مال عامل. [٢]. و اين معامله فاسد است.

و حكم آن اين است كه درخت مال صاحب درخت است. پس اگر مال صاحب زمين است عامل مستحق اجرت المثل عمل است.

و اگر مال عامل است پس بر عامل اجرة المثل زمين است در زمانى كه درخت [در] زمين بوده و مىباشد. و صاحب زمين مىتواند درخت را بكند با ارش. يعنى تفاوت قيمت را بايد به عامل بدهد. به جهت آن كه به اذن او در زمين گذاشته و از باب «عرق ظالم» نيست كه حقى نداشته باشد. و طريق اخذ ارش اين است كه قيمت مىكنند درخت را در حالتى كه اين صفت داشته باشد كه «در زمين ايستاده باشد با اجرت و صاحب زمين هر وقت خواهد مىتواند او را بكند با ارش» [٣]، و قيمت مىكنند درخت را «در حالتى كه كنده شود» و

[١]: در حواشى جلد اول توضيح داده شد كه محقق قمى از طرفداران نظريۀ «توقيف» است اينان معتقدند كه احكام شرع اعم از «عبادات» و «معاملات» كلا و عموما «توقيفيه» هستند. يعنى فقط همان عقودى كه نامشان رسما در شرع آمده صحيح و قابل عمل هستند و ايجاد هر گونه عقد جديدى ممنوع و باطل است.

مطابق نظر اينان چيزى به نام «سرقفلى» و يا «بيمه» مثلا باطل است. و چون «مغارسه» در احكام مطرح نبوده و نامى در شرع از آن نيامده پس باطل است. اكثر متقدمين طرفدار اين نظريه هستند و اكثريت قريب به اتفاق متأخرين از متأخرين به صحت و جواز آن فتوى مىدهند و تنها «عبادات» را محكوم به «توقيف» مىدانند.

[٢] بعضى از آنان كه مغارسه را باطل مىدانند تكيهشان بر توقيفى بودن در معاملات نيست بل به دليل اين كه درخت ريشه دار است- به خلاف زرع در مزارعه- و نيازمند زمان طولانى است و تعيين اجل تقسيم و شرايط ديگر دچار مشكلات مىشود، آن را باطل مىدانند. و اين در صورتى است كه نهال از يكى و زمين از ديگرى باشد. و ظاهر سخن مرحوم شهيد در لمعه كه مىگويد «و المغارسة باطلة لطول مدتها» بر اين استدلال تكيه دارد. ميرزا با عبارت فوق مىخواهد بگويد كه از طرفداران بطلان اصل مغارسه است به دليل توقيف.

[٣] و در نسخه: اين صفت داشته باشد كه در زمين ايستاده باشد با اجرت تفاوت و اين صفت داشته باشد كه صاحب زمين هر وقت خواهد مىتواند او را بكند با ارش و هم چنين قيمت مىكند درخت را در حالتى كه ..