و اما در غير اينها، پس عمل به ظن مىكنيم. و هر جا ظن حاصل شود اكتفاء مىكنيم. و ظن به يكى از چند چيز حاصل مىشود: اول: يكى از كتب تواريخ و سير معتمده، هر چند مؤلف آنها از اهل سنت باشد. دوم: به «اصل عدم تغيير». يعنى هر زمينى را كه امروز، مسلمين، اراضى خراج مىدانند و معاملات مفتوح عنوه مىكنند، به ضميمۀ اصل عدم تغيير، ظن حاصل مىشود كه مفتوح العنوه بوده يا از مطلق اراضى خراجيه بوده.

اما كلام در شرط آن، كه به اذن امام بوده [يا نه]: تكيه به صحيحۀ محمد بن مسلم، و آن چه در معنى آن است مىباشد. كه حضرت باقر (ع) فرمود كه «ارض سواد امام [١] ارضين است و جناب امير المؤمنين (ع) با آن معاملۀ مفتوح العنوه مىكردند. پس ساير زمينها هم مثل آن خواهد بود».

٩١: سؤال:

آيا جايز است بيع و شراى زمينهاى مفتوح العنوه؟ و وقف كردن آنها، و خانه ساختن و غرس اشجار و امثال آنها.؟ و آيا بعد از خراب شدن خانه

[١]: ارض سواد: سرزمين پر: پر از آبادانى و عمران و كشاورزى: و پر جمعيت.

طول اين سرزمين را «از جنوب موصل تا عبادان- آبادان-» تعيين كردهاند و مرز شرقى آن، كركوك و عراق عجم، است، يعنى حدود شرقى آن، همان ارتفاعات زاگرس مىباشد.

و حدّ غربى آن يك خط (تقريبا) مستقيم، عمود قائم از موصل تا فرات است كه قدرى هم از فرات مىگذرد.

اگر با اصطلاح دقيق جغرافى سخن بگوئيم، ارض سواد، آن بخش سرزمين عراق و بين النهرين است كه تنها از ١٠٠ تا ٢٥٠ متر از سطح دريا بالاتر است و ساير قسمتهاى عراق ارض سواد نيست، همۀ شهرهاى بزرگ عراق در ارض سواد قرار دارند غير از كركوك و موصل.

طول اين سرزمين حدود سه برابر ارض آن، مىباشد.

[١] وسائل: ج ١١ ص ١١٧، ابواب جهاد العدو، باب ٦٩ ج ٢.