بنابراين حكيم و عليم بودن خدا دليل فشرده و پر مغزى بر مسأله حشر و معاد محسوب مى‌شود.
***
نكته:
پيشينيان و متأخران كيانند؟
در تفسير آيه «وَ لَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ وَ لَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ» مفسران احتمالات زيادى داده‌اند مرحوم «طبرسى» در «مجمع البيان» شش تفسير و «قرطبى» هشت احتمال، و «ابوالفتوح رازى» حدود ده احتمال ذكر كرده است، ولى، بررسى دقيق آنها نشان مى‌دهد: همه را مى‌توان در يك تفسير واحد جمع كرد زيرا:
كلمه «مستقدمين» و «مستأخرين» معنى وسيعى دارد كه هم شامل پيشگامان و متأخران در زمان مى‌شود، و هم شامل پيشگامان در اعمال خير، و يا جهاد و مبارزه با دشمنان حق، و يا حتى صفوف نماز جماعت، و مانند اينها.
و با توجه به اين معنى جامع، تمام احتمالاتى را كه در «تقدم» و «تأخر» در آيه بالا داده‌اند، مى‌توان جمع كرد و پذيرفت.
در حديثى مى‌خوانيم: پيامبر صلى الله عليه و آله تأكيد فراوانى در زمينه شركت در صف اول نماز جماعت فرمود، و گفت: «خداوند و فرشتگان درود مى‌فرستند بر آنهائى كه پيشگامند در اين صفوف» و به دنبال اين تأكيد مردم براى شركت در صف اول فشار آوردند، قبيله‌اى به نام «بنى عذره» بودند كه خانه‌هايشان از مسجد دور بود گفتند ما خانه‌هايمان را مى‌فروشيم و خانه‌هائى نزديك مسجد پيامبر صلى الله عليه و آله خريدارى مى‌كنيم تا به صف اول برسيم، آيه فوق نازل شد (و به آنها گوشزد كرد كه خدا نيات شما را مى‌داند حتى اگر در صف آخر قرار گيريد چون تصميم بر