جالب اين كه: در «نهج البلاغه» در خطبه معروف «همّام»- كه مرد زاهد و عابد و هوشيارى بود- مى‌خوانيم: هنگامى كه از اميرمؤمنان على عليه السلام تقاضاى دستور جامعى در زمينه صفات پرهيزگاران كرد، امام تنها به ذكر همين آيه قناعت فرمود: و گفت: اتَّقِ اللَّهَ وَ أَحْسِنْ فَإِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَ الَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ: «تقوا را پيشه كن، و نيكى نما كه خدا با كسانى است كه پرهيزكار و نيكوكارند».
گرچه اين سؤال كننده عاشق حق، عطش و تقاضايش با اين بيان كوتاه فرو ننشست، و امام عليه السلام ناچار به بيان مشروحترى پرداخت و جامعترين خطبه را در زمينه صفات پرهيزكاران كه از يكصد خصلت تجاوز مى‌كند بيان فرمود، ولى، اين مقدار از جواب كوتاه نخستين امام عليه السلام، استفاده مى‌شود كه: اين آيه در واقع فهرستى است از تمام صفات پرهيزكاران.
***
دقت در مواد دهگانه برنامه فوق، كه تمام خطوط اصلى و فرعى برخورد با مخالفان را مشخص مى‌كند نشان مى‌دهد: از تمام اصول منطقى، عاطفى، روانى، تاكتيكى و خلاصه، همه امورى كه سبب نفوذ در مخالفين مى‌گردد استفاده شده است.
ولى با اين حال، اسلام، هرگز نمى‌گويد: تنها به منطق و استدلال، قناعت كنيد، بلكه، در بسيارى از موارد ضرورت پيدا مى‌كند، در مقابل توطئه‌هاى دشمن، عملًا وارد ميدان شويم، در صورت لزوم، در مقابل خشونتها به خشونت توسل جوئيم، و در برابر توطئه‌ها به ضد توطئه پردازيم، اما حتى در اين مرحله نيز، بايد اصل عدالت و اصول تقوا و اخلاق اسلامى به دست فراموشى سپرده نشود.
و اگر مسلمانان در برابر مخالفان خود، اين برنامه جامع الاطراف را به كار