اما تجربه بدون استفاده از چشم و گوش امكان ندارد، و اما استدلالات عقلى از طريق فؤاد، يعنى عقل صورت مى‌گيرد.
***
٣- تا شكر او را به جاى آوريد (لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ)
از آنجا كه، نعمت ابزار شناخت برترين نعمتى است كه به انسان داده شده است، چرا كه نه تنها با چشم و گوش، آثار خدا را در پهنه هستى مى‌نگرد و سخنان رهبران الهى را مى‌شنود، و با دل درك و تجزيه و تحليل مى‌كند، بلكه در زندگى مادى او نيز هر گونه پيشرفت و ترقى و تكامل مرهون اين سه وسيله است، لذا بلافاصله بعد از آن با جمله «لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ» اهميت اين سه موضوع را يادآور مى‌شود، يعنى اين وسائل را به شما داد تا عالم و آگاه شويد و سپس شكر اين همه آگاهى و علم و دانش كه بزرگترين امتياز شما از حيوانات است به جاى آوريد، و بدون شك، هيچ انسانى قادر بر اداى شكر اين سه نعمت بزرگ نيست جز اين كه: عذر تقصير به درگاه خدا آورد!.
***
آيه بعد، اسرار عظمت خدا در پهنه هستى را همچنان ادامه مى‌دهد و مى‌گويد: «آيا آنها به پرندگانى كه بر فراز آسمان حركت دارند نظر نيفكندند»؟ «أَ لَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ مُسَخَّراتٍ فِي جَوِّ السَّماءِ».
«جَوّ» در لغت به معنى «هوا» است- آن چنان كه «راغب» در «مفردات» مى‌گويد- و يا قسمتى از هوا كه از زمين دور است- آن چنان كه در تفسير «مجمع البيان» و «الميزان» و «آلوسى» آمده است- مى‌باشد.
و از آنجا كه طبيعت اجسام، جذب شدن به سوى زمين است، حركت پرندگان در بالاى زمين را با عنوان «مُسَخَّرات» (تسخير شده‌ها) بيان كرده است، يعنى، خداوند نيروئى در بال و پر آنها و خاصيتى در هوا قرار داده است كه به آنها اين امكان را مى‌دهد كه: بر خلاف قانون جاذبه به هوا پرواز كنند.