اين دستور عمومى را صادر مى‌كند: «در روى زمين سير كنيد و آثار گذشتگان را كه بر صفحه زمين و در دل خاك نهفته است بررسى نمائيد و ببينيد سرانجام كار كسانى كه آيات خدا را تكذيب كردند به كجا كشيد» «فَسِيرُوا فِي الأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ».
اين تعبير، خود دليل زنده‌اى بر آزادى اراده انسان است، چرا كه اگر هدايت و ضلالت اجبارى بود، سير در ارض و مطالعه حالات پيشينيان بيهوده بود، و اين دستور خود تأكيدى است بر اين كه: سرنوشت هيچ كس به طور اجبارى قبلًا تعيين نشده است بلكه به دست خود او است.
قرآن مجيد درباره «سير در ارض» و مطالعه آثار پيشينيان بحثهاى فراوان و جالبى دارد كه ما در جلد سوم تفسير «نمونه»، ذيل آيه ١٣٧ سوره «آل عمران» مشروحاً بيان كرديم.
***
در آخرين آيه مورد بحث، ضمن دلدارى به پيامبر صلى الله عليه و آله تأكيد مى‌كند كه سرانجام كار اين گروه گمراه و لجوج به جائى مى‌رسد كه هر قدر «بر هدايت آنها حريص باشى و تلاش كنى فايده‌اى ندارد زيرا خداوند كسى را كه گمراه كرد هدايت نمى‌كند»! «إِنْ تَحْرِصْ عَلى‌ هُداهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لايَهْدِي مَنْ يُضِلُّ».
«و براى آنها هيچ يار و ياورى نيست» «وَ ما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ».
«تَحْرِصْ» از ماده «حرص» به معنى طلب كردن چيزى با جديت و كوشش است!.
بديهى است اين جمله در حق همه منحرفان نيست، زيرا وظيفه پيامبر صلى الله عليه و آله تبليغ و هدايت است و مى‌دانيم، و تاريخ نيز گواهى داده اين تبليغ و هدايت در مورد بسيارى از گمراهان اثر مى‌گذارد و به آئين حق مى‌پيوندند و عاشقانه از