پيش از آن كه سؤال از بندگان آغاز شود نور عرش ظاهر و زمين به نور پروردگار روشن مى‌گردد و نامه‌هاى اعمال نهاده مى‌شود و هر بنده‌اى يقين مى‌كند كه خداوند جبّار از بندگان سؤال مى‌كند و هر كس مى‌پندارد كه تنها از او سؤال مى‌شود و مقصود از تشكيل اين دادگاه دستگيرى و باز پرسى از اوست نه ديگرى. در اين هنگام خداوند جبّار به جبرئيل خطاب مى‌كند كه دوزخ را بياور، جبرئيل به دوزخ مى‌گويد: اى جهنّم آفريننده و فرمانرواى خود را اجابت كن، و او جهنّم را بر افروخته و خشمگين مى‌يابد، جهنّم همين كه نداى جبرئيل را مى‌شنود به جوشش و فوران در مى‌آيد و به سوى خلايق نفس بر مى‌آورد، و مردم طنين خشم و نفس كشيدن آن را مى‌شنوند، و خازنان جهنّم خشمگين بر كسانى كه خدا را نافرمانى و با اوامر او مخالفت كرده‌اند به آنها هجوم مى‌برند. بنابراين حال دل بندگان را در آن روز به خاطر آور و در قلب خود مجسّم كن كه چگونه دلهاى آنها از ترس و بيم پر مى‌شود و در حالى كه همه به جهنّم پشت مى‌كنند به زانو در مى‌آيند چنان كه خداوند فرموده است: وَ تَرى‌ كُلَّ أُمَّةٍ جاثِيَةً«١»، و برخى به روى بعضى ديگر مى‌افتند و ستمگران و گنهكاران فرياد واى بر مى‌آورند، و صدّيقان آواز نفسى نفسى (خودم، خودم) سر مى‌دهند. در اين ميان جهنّم براى بار دوّم نفس بر مى‌آورد و خلايق بيم و هراسشان چند برابر مى‌شود و نيروشان سستى مى‌گيرد. مى‌پندارند كه گرفتار شده‌اند. سپس جهنّم سوّمين نفس را بر مى‌آورد و خلايق از شدّت ترس برو در مى‌افتند در حالى كه چشمهايشان باز مانده و مخفيانه با خشوع نگاه مى‌كنند. در اين موقع دلهاى ستمگران از جا كنده مى‌شود و به گلو مى‌رسد و همه اهل سعادت و شقاوت عقل خود را از دست مى‌دهند. پس از اين خداوند به پيامبران خطاب مى‌كند: ما ذا أُجِبْتُمْ (چه پاسخى به شما دادند)؟.

مى‌گويم: از طريق خاصّه (شيعه) در اين باره علىّ بن ابراهيم به سند خود از ابى جعفر امام باقر عليه السّلام روايت كرده كه در مورد آيه: هذا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ«٢» فرموده است:

«هنگامى كه روز قيامت بر پا مى‌شود و مردم براى حساب محشور مى‌شوند و از مواقف هولناك روز قيامت مى‌گذرند و به عرصه محشر مى‌رسند، خداوند جبّار پيوسته بر آنها نظر

«١» در آن روز هر امتى را مى بينى (از شدت ترس و وحشت ) به زانو در آمده است .

«٢» مائده / ١٢٠ امروز روزى است كه راستى راستگويان به آنها سود مى بخشد.