امّا آيات: خداوند درباره شهيدان فرموده است: وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا في سَبِيلِ الله أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ فَرِحِينَ«١».

امّا اخبار: در جنگ بدر هنگامى كه بزرگان عرب كشته شدند پيامبر خدا صلّى الله عليه و آله كشتگان را صدا زد كه: اى فلان، واى فلان قَدْ وَجَدْنا ما وَعَدَنا رَبُّنا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ ما وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا؟«٢» گفته شد: اى پيامبر خدا! آيا آنها را صدا مى‌كنى در حالى كه مردگانند؟ فرمود: «سوگند به آن كه جانم در يد قدرت اوست آنها در شنيدن اين سخن از شما شنواترند جز اين كه قادر به پاسخگويى نيستند.»«٣» اين گفتار صراحت دارد بر بقاى روح شقى و بقاى ادراك و معرفت آن همچنين آيه مذكور صريح است بر بقاى ارواح شهيدان، و هيچ مرده‌اى از سعادت و شقاوت خالى نيست. پيامبر صلّى الله عليه و آله فرموده است: «قبر يا حفره‌اى از حفره‌هاى آتش و يا سبزه زارى از سبزه زارهاى بهشت است»«٤» و اين نيز صريح است بر اين كه مرگ معنايش دگرگونى حال است و بس، و سعادت و شقاوتى كه پس از آن مرده را فرا مى‌گيرد بدون تأخير به هنگام مردن دامنگير او مى‌شود و تنها برخى از انواع عذاب و ثواب به تأخير مى‌افتد نه اصل آنها.

انس از پيامبر صلّى الله عليه و آله روايت كرده كه فرموده است: «مرگ قيامت است كسى كه بميرد قيامتش بر پا شده است»«٥» همچنين فرموده است: «هنگامى كه يكى از شما بميرد بامداد و شام جايگاه او به وى عرضه مى‌شود اگر از اهل بهشت باشد از بهشت و اگر از اهل دوزخ است از دوزخ خواهد بود، و گفته مى‌شود: اين جايگاه تو است تا روز قيامت كه خدا تو را بر انگيزد.» «٦»

پوشيده نيست كه حالت ميّت از مشاهده اين جايگاهها چگونه خواهد بود.

«١» آل عمران / ١٦٩: هرگز گمان مبر آنها كه در راه خدا كشته شدند مردگانند، بلكه زنده اند و نزد پروردگارشان روزى داده مى شوند.

«٢» اعراف / ٤٤: آنچه را پروردگارمان به ما وعده داده بود همه را حق يافتيم ، آيا شما هم آنچه را پروردگارتان به شما وعده داده بود حق يافتيد؟

«٣» صحيح مسلم ، ج ٨،ص ١٣٦، از حديث عمر بن خطاب .

«٤» سنن ترمذى و غيره ، و در كتاب خوف و رجا ذكر شده است .

«٥» الموت ابن ابى الدنيا ضعيف (المغنى ).

«٦» صحيح بخارى ، ج ٢،ص ١١٨.