است تو نيز از خانه خداوند و فرشتگانش كه ساكنان آسمانهاى اويند در غفلتى. از آسمان همان قدر مى‌دانى كه مورچه از سقف خانه تو مى‌داند، و شناخت تو به فرشتگان آسمانها به اندازه شناختى است كه مورچه به تو و ساكنان خانه‌ات دارد. بلى مورجه راهى ندارد كه تو را و شگفتيهاى كاخ تو را و هنرهاى شگرفى كه سازنده‌اش در آن به كار برده بشناسد اما تو اين قدرت را دارى كه در جهان ملكوت سير كنى و عجايب آن را كه مردم از آنها غافلند بشناسى.

ما از ادامه سخن در اين زمينه عنان در مى‌كشيم چه اين امر ميدانى است كه پايانى ندارد و اگر سالهاى دراز آن را پيگيرى كنيم قادر نخواهيم بود آنچه را كه خداوند معرفت آن را به ما تفضّل فرموده است شرح دهيم. همه معرفت ما در مقايسه با معرفت اولياى الهى و عالمان بسيار حقير و ناچيز است چنان كه شناخت آنها نسبت به معرفت پيامبر ما صلّى الله عليه و آله و شناخت آن حضرت نسبت به معرفت فرشتگان مقرّب مانند جبرئيل و اسرافيل و جز آنها اندك مى‌باشد آنگاه اگر همه علوم فرشتگان و جنّ و انس با علم خداوند متعال مقايسه شود بى‌شكّ دانستنيهاى آنها شايستگى آن را ندارد كه به آنها علم گفته شود بلكه اگر دهشت و حيرت و قصور و عجز ناميده شود به واقع نزديكتر است.

آرى منزّه است خداوندى كه آنچه را بايد به بندگانش بياموزد آموخت سپس به همه آنها خطاب كرد و فرمود: وَ ما أُوتِيتُمْ من الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا«١».

اينها مواردى بود كه انديشمندان در خلق خدا فكر خود را در آنها به جولان در مى‌آورند و در آنها از تفكّر در ذات خدا سخنى نيست ليكن از تفكّر در خلق ناگزير به خالق و عظمت و جلال و قدرت او معرفت حاصل مى‌شود و هر چه به عجايب صنع الهى بيشتر آشنا شوى معرفت تو نسبت به جلال و عظمت او بيشتر و كاملتر خواهد شد. چنان كه هرگاه عالمى را به سبب دانش او توقير و احترام كنى چنانچه پيوسته بر غرايبى از تصنيف يا شعرا و آگاه شوى و بر شناخت تو نسبت به او افزوده گردد بر حسب آن بر توقير و احترام او مى‌افزايى تا آن جا كه هر كلمه‌اى از كلمات و هر شعر جالبى از اشعار او بر موقعيّت وى در دلت مى‌افزايد و تو را به تعظيم بيشتر او وادار مى‌كند پس بايد به همين گونه در مخلوقات خداوند و تصنيف و تأليف او بنگرى، چه آنچه در جهان وجود است همه مخلوق خداوند و تصنيف اوست و تفكّر در آنها پايان ندارد بلكه هر بنده‌اى تنها به اندازه‌اى كه روزى اوست‌

«١» اسراء / ٨٥: و جز اندكى از دانس به شما داده نشده است .