تحقيق در اين امور بسيار ارزشمند است و براى اين مقامات نهايتى نيست تا بتوان به آن دست يافت ليكن براى هر بنده‌اى بر حسب حالش چه قوى باشد يا ضعيف بهره‌اى است و هرگاه در آن قوى گردد صادق گفته مى‌شود.

بنابراين معرفت خداوند تعظيم او و خوف از او نهايتى ندارد، از اين رو پيامبر خدا صلّى الله عليه و آله به جبرئيل فرمود: «دوست دارم تو را در صورت حقيقى خودت ببينم» عرض كرد: ياراى آن را ندارى، فرمود: بلى خود را به من بنماى، جبرئيل آن حضرت را به شبى مهتابى در بقيع وعده داد، پيامبر صلّى الله عليه و آله به آن محل آمد و بدو نگريست ناگهان ديد همه اطراف آسمان را فرا گرفته و به سبب او سرتاسر افق مسدود شده است. آن حضرت بيهوش شد. چون به هوش آمد جبرئيل به صورت نخستين خود بازگشت، پيامبر صلّى الله عليه و آله فرمود: «من گمان نمى‌كردم كسى از مخلوقات خداوند چنين باشد»، جبرئيل عرض كرد: چگونه خواهى بود اگر اسرافيل را ببينى كه عرش بر دوش اوست و پاهايش از تحتانى‌ترين طبقه زمين درگذشته است، و او از عظمت حق تعالى كوچك مى‌شود به حدى كه چون گنجشكى خرد مى‌گردد«٢». اكنون بنگر كه چه عظمت و هيبتى اسرافيل را فرا مى‌گيرد كه به اين حد ريز و كوچك مى‌شود و فرشتگان ديگر چنين نيستند زيرا در معرفت با هم متفاوتند. و مراد از صدق در تعظيم همين است.

جابر گفته است: «پيامبر خدا صلّى الله عليه و آله فرمود: شبى كه به معراج برده شدم جبرئيل را در ملأ اعلا ديدم كه از خوف خداوند همچون حلسى كهنه بود«٣»»، (حلس پلاسى است كه بر پشت شتر مى‌اندازند). از اين رو فرموده است: «هيچ كس به حقيقت ايمان نمى‌رسد مگر آنگاه كه مردم را در برابر خداوند همچون شتران ببيند سپس به نفس خويش رجوع كند و خود را از هر حقيرى حقيرتر بيابد«٤»».

بنابراين صادق در همه اين مقامات عزيز و ارزشمند است و درجات صدق نيز بى نهايت است. ممكن است بنده در برخى امور داراى صدق بوده و در بعضى نباشد ليكن اگر در همه كارها صادق باشد براستى صدّيق است. سعد بن معاذ گفته است، سه چيز است كه من در آن‌

«١» صحيح ترمذى ، ج ١٠، ص ٦٥ از حديث ابى هريره ؛ الاوسط طبرانى از حديث انس .

«٢» پيش از اين در كتاب خوف و رجا گفته شد كه آن حضرت صلى الله عليه وآله دوباره جبرئيل را در صورت حقيقى خود ديده است .

«٣» كتاب تعظيم قدرالصلاة محمد بن نصر، دلائل النبوه بيهقى از حديث انس ؛ المغنى .

«٤» عراقى گفته است : ماخذى براى آن نيافتم .