راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ٣٥٤ - باب هفتم در حقيقت مرگ و آنچه مرده تا نفخه صور در گور مىبيند

على عليه السّلام فرموده است: «حرام است بر هر نفسى كه از دنيا بيرون مى‌رود جز آن كه بداند از اهل بهشت است يا از اهل دوزخ»«١» از اين رو گفته‌اند: داستان مؤمن هنگامى كه نفس يا جان او بيرون مى‌رود داستان مردى است كه در زندان بوده و از آن بيرون آورده شود و در زمين به گردش درآيد. و البتّه اين حال كسى است كه از دنيا پهلو تهى كرده و از آن دلتنگ باشد و به چيزى جز ياد خدا انس نگرفته و مشغوليّتهاى دنيا او را از محبوبش باز نداشته و مبارزه با شهوات وى را آزرده كرده باشد لذا مرگ براى او خلاصى از همه اين رنجها و آزارهاست و موجب آن است كه بتواند با محبوبى كه با او انس داشته است بى هيچ گونه مانع و دافع تنها بسر برد، و چقدر سزاوار است كه آن بالاترين نعمتها و لذّتها شمرده شود ليكن كاملترين لذّتها از آن شهيدانى است كه در راه خدا كشته شده‌اند چه آنها به جنگ اقدام نكرده‌اند آنگاه كه دل از همه علايق دنيا بريده‌اند و به لقاى خداوند مشتاق و به كشته شدن در راه رضاى خدا راضى شده‌اند.

اينان اگر به دنيا نظر كنند آن را از روى رغبت در برابر آخرت فروخته‌اند و دل فروشنده به مال فروخته شده علاقه‌اى ندارد، و اگر به آخرت توجّه كنند آن را خريده و شوق خود را بدان نشان داده‌اند و چه بزرگ است شادى آنها از نظر كردن به چيزى كه آن را خريده‌اند و چه كم است توجّه آنها به چيزى كه فروخته و از آن جدا شده‌اند.

در برخى حالات اتّفاق مى‌افتد كه دل از غير خدا تهى و مجرّد براى محبّت خدا مى‌شود، ليكن در آن حال مرگ فرا نمى‌رسد، و دل پس از آن دگرگون مى‌شود. امّا جنگ سبب مرگ است و موجب مى‌شود كه انسان در چنين حالتى آن را ادراك كند از اين رو خداوند در جهاد سعادتى بزرگ قرار داده است، چه معناى سعادت آن است كه انسان به آنچه مى‌خواهد دست يابد، و فرموده است: وَ لَهُمْ ما يَشْتَهُونَ«٢»، و اين آيه جامعترين عبارتى است كه همه مفاهيم لذّات بهشت را در بر مى‌گيرد و بزرگترين عذاب آن است كه انسان از دست يافتن به مقصودش منع شود چنان كه خداوند فرموده است: وَ حِيلَ بَيْنَهُمْ وَ بَيْنَ ما يَشْتَهُونَ«٣»، و اين نيز كاملترين عبارت براى عذابهاى اهل جهنّم است.

شهيد به محض آن كه نفسش قطع شود بى هيچ تأخير اين سعادت را درك مى‌كند و اين‌