آثار پوسيده آن را نرم نمى‌كند. من چون به گورستان مى‌روم چنانم كه گويى مردگان را مى‌بينم كه از گورها بيرون آمده‌اند، و آن چهره‌هاى به خاك آغشته و اجسام دگرگون شده و كفنهاى آلوده آنها را تماشا مى‌كنم. چه بزرگ است نگاهى كه اگر بندگان آن را در دل جاى دهند تلخى آن بر نفوس بسيار سخت و تلف شدن ابدان به سبب آن شديد خواهد شد.

همچنين مستحبّ است كه از مرده تمجيد شود و از او جز به نيكى ياد نكنند. عايشه گفته است: پيامبر خدا صلّى الله عليه و آله فرمود: «وقتى همنشين شما مرد او را رها كنيد و از او بدگويى نكنيد»«١» و نيز فرموده است: «مرده‌ها را ناسزا مگوييد تا زنده‌ها را آزار دهيد»«٢» و نيز:

«مردگان را دشنام ندهيد زيرا آنها به آنچه از پيش فرستاده‌اند رسيده‌اند»«٣» و نيز فرموده است: «مردگانتان را جز به نيكى ياد نكنيد چه در غير اين صورت اگر از اهل بهشت باشند گناه مى‌كنيد و اگر از اهل دوزخ هستند آنچه را بدان دچارند براى آنها كافى است.»«٤»

باب هفتم در حقيقت مرگ و آنچه مرده تا نفخه صور در گور مى‌بيند

بدان كه مردم در حقيقت مرگ دچار گمانهاى نادرستى هستند و در آن به راه خطا مى‌روند. برخى پنداشته‌اند كه مرگ نابودى است و حشر و نشرى نيست و خير و شرّ دنباله‌اى ندارد، و مرگ انسان مانند مرگ حيوانات و خشك شدن گياهان است و اين عقيده ملحدان و همه كسانى است كه به خداوند و روز باز پسين اعتقاد ندارند. گروهى گمان كرده‌اند كه انسان با مرگ معدوم مى‌شود و مادام كه در قبر است رنج عذاب و لذّت ثواب را در نمى‌يابد تا آنگاه كه به محشر باز گردانيده شود. ديگران گفته‌اند: روح باقى مى‌ماند و با مرگ نابود نمى‌شود و آن كه ثواب و عقاب مى‌يابد روح است نه تن و بدنها به هيچ وجه‌

«١» سنن ابو داوود، ج ٢،ص ٥٧٣.

«٢» سنن ترمذى ، ج ٩، ص ١٥١، مسند احمد از حديث مغيره .

«٣» صحيح بخارى ، ج ٣،ص ١٢٣، از حديث عايشه ؛ مسند احمد، ج ٦،ص ‌ ١٨٠.

«٤» عراقى گفته است : ابن ابى الدنيا در كتاب الموت آآن را به سند ضعيف از حديث عايشه نقل كرده ، و نسائى آن را حديثى خوب خوانده ليكن آن را به همين عبارت منحصر ساخته كه : ((مردگان را جز به نيكى ياد نكنيد)) و صاحب مسند الفردوس آن را با زياده روايت و علامت نسايى و طبرائى را روى آن قيد كرده است .