تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٤٢٥ - هيچ مى دانيد كه آزمايش هر موضوعى نوعى تصرف در اوست و شما كه مى خواهيد خدا را بيازماييد ، در حقيقت مى خواهيد در او تصرف نماييد ؟

همچنين بدون اين كه وضع آزمايشگرى به خود بگيريد مى بينيد كه يخ در مقابل آفتاب آب مى شود و لاشهء حيوان مى گندد .
با اين حال نظريات قابل توجهى در فيزيك جديد قرن بيستم به وجود آمده است كه مى گويد حتى اگر تماشا كننده و آزمايشگر هيچ گونه تغيير و تصرف عمدى در موضوع مورد آزمايش وارد نسازد ، باز وضع شىء مورد آزمايش بمجرد بررسى تغيير پيدا مى كند .
بالاتر از اين ، تصرف ديگرى هم از طرف مورد آزمايش در شخص يا وسيلهء آزمايش كننده صورت مى گيرد . عبارت زير را در قلمرو فيزيك نو مطالعه فرماييد :
« تئورى كوانتا از همين راه ما را بمنازل دورترى رهبرى مى كند ، زيرا هر نظر و ملاحظه‌اى مستلزم عبور يك كوانتم كامل [١] از شيء منظور به شخص ناظر است و نقل يك كوانتم كامل بين آن دو ، ارتباط ناچيزى نيست .
ما ديگر نمى توانيم بين ناظر و منظور فرق كاملًا مشخصى قايل شويم ، زيرا قبول چنين فرضى مستلزم آنست كه در بارهء نقطهء دقيق تقسيم آن دو تصميم بىدليلى اتخاذ كنيم .
فقط موقعى به عالم حقيقت باز خواهيم گشت كه ناظر و منظور را اجزاء يك دستگاه محسوب بداريم .
اين دستگاه بايد كل غير قابل تقسيمى فرض شود و اين كل واحد را بايد طبيعت ، يعنى موضوع مشاهدات و مطالعات ما دانست . چنين بر مى آيد كه اين حكم در بارهء چيزى كه درك مى كنيم نيست ، بلكه در بارهء ادراك ما است .
به عبارت ديگر در اين گفتگو آن چه مورد بحث است ، مشهود در رابطهء ناظر و منظور نيست ، بلكه نفس رابطه مطرح است ، ولى اين امر فقط در عالم كوچك اتم و الكترون موجب اختلاف قابل ملاحظه ايست ، در عالم بمقياس بشر مى توان مطالعات را مانند گذشته ادامه داد :

[١] كوانتم كوچكترين مقدار اتمى . .