تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٣٨٦ - توضيح اجمالى در بارهء اين كه آيا اديان جنبهء تخديرى دارند ؟

نمى تواند هيچ چيز را از روى اعتدال انجام دهد ؟ » چنين مى گويد : « من اطمينان دارم و اميدوارم كه بشر حد وسط را خواهد آموخت و بعقيدهء من نهايت لزوم را دارد و اين عمل كاملًا ممكن است .
من اين پيش گويىهاى تاريك را كه در جريان آن هستيم به عنوان يك وحى منزل انجيلى تلقى نمى كنم ، من اميدوارى زياد ندارم . » [١] نظير اين جملات را شما مى توانيد در اذهان هر انسان آگاه و هشيار در هر دوره و در هر سيستم اجتماعى بخوانيد .
اين وضعى كه براى موجود انسانى مشاهده مى شود ، ناشى از جهل و نابينايى او نبوده است ، لذا اين كه راسل و امثال ايشان مى گويند : « اميدوارم كه بشر حد وسط را خواهد آموخت » بدون تامل همه جانبه گفته شده است زيرا حد اقل بشر از آغاز تمدنهاى بيست و يكگانه حد وسطهاى فراوانى را در مسائل اقتصادى و حقوقى و اخلاقى و اجتماعى و سياسى آموخته بوده و مى دانسته است ، مخصوصاً از دوران رنسانس باين طرف خيلى از حد وسطها را به دست آورده است ، آيا او توانسته است نه بمقدار دانايىهاى خود در بارهء حقايق ، بلكه يك صدم آن را در متن حيات فردى و اجتماعيش پياده كند ؟ آيا او معناى عدالت را و لو به طور نسبى و باندازه و كيفيت محصول دورانش نمى دانسته است ؟ آيا او معناى حق و باطل و كمال و نقص و شركت همهء انسانها را در لذايذ و آلام و آرمانها و لو به طور نسبى مربوط به دورانش نياموخته است ؟ پس كو تطبيق اين حد وسطها ؟ اگر انگيزه ها و تبشير و تهديدات دينى تحريك انسانها را به عمل و پياده كردن اين دانسته ها بعهده بگيرد ، آيا عقول آدمى را تخدير كرده است ؟

[١] برتراند راسل افكار خود را بيان مى دارد . راسل - وايت بخش مذهب . .