تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٤٨٦ - علت برترى انسان از جهان هستى چيست ؟

جهول ، ضعيف ، كفار ، كنود [١] در شناسنامه او نوشته شده است ؟ مگر خداوند متعال نفرموده است :
« لَخَلْقُ اَلسَّمواتِ وَاَلأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ اَلنَّاسِ » ٤٠ : ٥٧ . [٢] ( البته آفرينش آسمانها و زمين بزرگتر است از آفرينش انسانها ) .
بنا بر اين نظريهء چهارم كه هم واقعيت ناچيز انسان را در مقابل هستى گوشزد مى كند و هم نتايج سير تكاملى تدريجى او را با داشتن با عظمتترين نيرو ، كه او را تا بمرحله ى با عظمت تر از هستى رهنمون مى شود ، قابل قبولتر به نظر مى آيد .
علت برترى انسان از جهان هستى چيست ؟
جلال الدين در ابيات مورد تحليل تنها اين نكته را در بارهء علت برترى انسان از جهان هستى متذكر مى شود كه انسان علت غايى عالم آفرينش است . انگيزهء خدا از خلقت و به جريان انداختن جهان هستى ، انسان است و جاى ترديد نيست كه همواره غايت از مقدمات و شرايط و مقتضيات مطلوب تر و بالاتر است . بلكه از لحاظ اين كه غايت و هدف مطلوب مستقل و اصيل و نهايى بوده و مقدمات و مقتضيات مطلوبيت پيرو و غير مستقل دارند ، از حيث عظمت قابل مقايسه نمى باشند . در موارد ديگر از ابيات مثنوى عوامل ديگرى را بميان مى كشد ، از آن جمله سايه و انعكاسى بودن جهان در مقابل انسان -
اين زمين و آسمانهاى سمى هست عكس مدركات آدمى باده در جوشش گداى جوش ماست چرخ در گردش اسير هوش ماست پس بود دل جوهر و عالم عرض سايهء دل كى بود دل را غرض

[١] هلوع نه سود حقيقىاش را مى شناسد و نه تحمل ناگوارى را دارد . كنود كفران كننده نعمت . .
[٢] سوره غافر ، آيهء ٥٧ . .