تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٤٢٣ - هيچ مى دانيد كه آزمايش هر موضوعى نوعى تصرف در اوست و شما كه مى خواهيد خدا را بيازماييد ، در حقيقت مى خواهيد در او تصرف نماييد ؟

((٣٨٠)) امتحان همچون تصرف دان در او تو تصرف بر چنان شاهى مجو
((٣٨١)) چه تصرف كرد خواهد نقشها بر چنان نقاش بهر ابتلا
هيچ مى دانيد كه آزمايش هر موضوعى نوعى تصرف در اوست . و شما كه مى خواهيد خدا را بيازماييد ، در حقيقت مى خواهيد در او تصرف نماييد ؟
مضمون دو بيت فوق يكى از آن حقايق را در بر دارد كه از حدود فرهنگ قرن هفتم كه جلال الدين در آن مى زيسته است ، تجاوز كرده ، حتى فرهنگ امروز را كه نيمهء دوم از قرن بيستم است ، زير پا گذاشته و آيندهء بسيار دور را هم زير نظر گرفته است .
بار ديگر در اين بيت دقت كنيد :


((٣٨٠)) امتحان همچون تصرف دان در او تو تصرف بر چنان شاهى مجو
امتحان يك موضوع ، تصرفى در آن موضوع است چه معنا دارد ؟ براى توضيح اين مسئله چند نوع آزمايش را مطرح مى كنيم :
١ - موقعى كه شخص يا يك وسيلهء مربوطه‌اى انسان آگاهى را مورد آزمايش قرار بدهد و آن انسان خواه بداند كه مورد آزمايش قرار گرفته است يا نه ، چون عمل آزمايش متوجه او مى گردد بدون ترديد وضع روانى و مغزى او در مقابل آن عمل آزمايش عكس العمل ايجاد خواهد كرد .
موقعى كه دانش پژوه يك مسئله علمى را رو در روى خود مى بيند ، براى حل آن مسئله تحريك مى شود ، در حقيقت فعاليت يا انفعالى در مقابل آن مسئله در او به وجود مى آيد ، خواه بداند كه او را به وسيلهء آن مسئله آزمايش مى كنند يا نه . و در