مجموعه مصنفات حكيم مؤسس آقا على مدرس طهرانى - زنوزى، على بن عبد الله - الصفحة ٥٠١ - رساله وحدت وجود

[بسم الله الرحمن الرحيم‌]

و اعلم اينكه حكما گويند كه واجب الوجود عبارت از حقيقت وجود بشرط لا از تعينات است، و صوفيه گويند عبارت از لا بشرط از تعين و لا تعين است، چنانچه ارتفاع متناقضين [١] در مرتبه جايز است، كه گويند طبيعت من حيث هى ليست الا هى، مع ان الواقع و نفس الامر لا يخلو لا من التعين و اللاتعين.

و تقرير كلام صوفيه را چنين گفته‌اند كه وجود بلكه موجود يكى است، و اين تكثرات كه مى‌بينيم همه او است و اين تكثرات توهم ما است، نه اينكه در واقع تكثرى است.

و گفته‌اند علت كه عبارت از مبدء المبادى است تنزل در مراتب كرده پس نازل شده و تجلى در زيد، كه او زيد شده، و در عمرو، كه او عمرو [٢] شده بواسطه تعينى كه ما توهم كرده‌ايم، پس مكتنف شده به تعينات موهومه ما چنانچه تعينات از او برداشته شود همان خواهد بود، و اينها همه مظاهر اوست كه تجلى كرده به اينها، مثل رقاصى كه خواست مبتهج بذات بشود، يعنى از خودش خوشش آمد كه به اطوار و شئون مختلفه و به رنگهاى متفاوته در آيد، چنانچه رقاص يك شخص است و يك هيئت دارد، و حالا در مقام رقص به اطوار

[١]. ش: تناقضين.

[٢]. ش: و در عمر كه او عمر شده.