مجموعه مصنفات حكيم مؤسس آقا على مدرس طهرانى - زنوزى، على بن عبد الله - الصفحة ٤٤٢ - الفصل الثامن فى ان حركة السماء لابد فيها من محرك مفارق

اوّل و بالجمله پس ارادات جزئيه متكثره بر طبق حركات متكثره منبعث مى‌شود كه هر حركتى مسبّب از يك اراده مى‌شود كه به تجزيه حركت اراده نيز متجّزى بشود و هر حركتى مترتب بر يك اراده مى‌شود و هر مقتضايى را مقتضى متحقّق باشد كه منطبق بشود اجزاء حركت بر اجزاء اراده و هر سابقى معدّ از براى لاحق باشد.

[٥١٢] قوله «و انّما ينبعث من الارادة الكّلية ...» [١]

المراد من هذه الارادة الكلية هنا الكلية بالمعنى الثانى كما مرّ مرارا، و از اينجا معلوم مى‌شود كه در حيوانات ديگر غير از انسان اراده كليه بمعنى اوّل نيست بلكه منحصر است به همان دو اراده يكى كليه و ديگرى جزئيه.

[٥١٣] قوله «و كذلك حال الحركة الطبيعية ...» [٢]

حاصلش اين است كه در طبيعت نيز ميول و غايات جزئية هست كه ميل كلّى دارد به وصول الى الغاية كه به‌منزله اراده كليه در نفس است كه او سبب حركت مى‌شود و چون حركت كلّى فى‌الجمله قربى به غايت بهم مى‌رساند پس همان طبيعت به سبب قرب ديگرى كه به غايت بهم مى‌رساند با ميل طبيعى كه دارد حركت مى‌كند اقرب مى‌شود كه هر مرتبه قرب ضم به طبيعت مى‌شود يك حركت جزئيه حادث مى‌شود كه آن حركت جزئيه موجب وصول بسوى مرتبه ديگر مى‌شود كه او اقرب است از اوّل بسوى غايت و هكذا اين در فهم جمهورى، و مى‌توان بيان و كلام را در حركت جوهريه جارى نمود به اين طور كه صدور متجدّد بالذات كه اعراضند از ثابت بالذات محلّ است پس بايست كه در موضوع نيز كه جوهر است يك حركتى باشد كه بواسطه حركت او اعراض متحرك بشود و او مشتمل باشد به درجات عديدة و خود امر ثابت متّصل باشد صاحب درجات كه از هر درجه و مرتبة متحرك بشود به مرتبه ديگر و هكذا.

[الفصل الثامن: فى انّ حركة السماء لابدّ فيها من محرك مفارق ...]

[٥١٤] قوله «فى ان حركة السماء ...» [٣]

[١]. ١٧٧/ ١٥.

[٢]. ١٧٧/ ٢٤.

[٣]. ١٧٨/ ٧.