مجموعه مصنفات حكيم مؤسس آقا على مدرس طهرانى - زنوزى، على بن عبد الله - الصفحة ٥١٢ - ٢ بحث دوم آيا صورت مقدم است بر ماده يا ماده بر صورت؟

آقا على مذكور نمودند [١] كه اراده، به يك معنى عين ذات است و به معنى ديگر خارج [٢] از ذات.

نواب معظّم اليه و جناب حاجى ايراد نمودند كه «عينيت اراده، مخالف فرموده امام عليه السلام است، چنانچه در كتاب احتجاج [٣] مى‌فرمايند. [٤]

آقا على در جواب گفت كه «مقصود امام، اراده به معنى دوّم [٥] است. كه عين فعل است و در صورتى ايراد بر حكما وارد است كه اراده‌اى كه ايشان- در اصطلاح خود- عين ذات مى‌دانند، عين اراده‌اى باشد كه امام عليه السلام فرموده است كه عين فعل است. پس بر شما است كه بيان اين مطلب بنمائيد كه مقصود حكماء از اراده‌اى كه عين ذات مى‌دانند چيست.

از جناب حاجى، جوابى مسموع نشد.

[٢]

ثانيا نواب شاهرخ ميرزا از جناب حاجى سؤال نمود كه صورت مقدّم است بر ماده يا ماده بر صورت؟

جواب گفتند كه صورت مقدّم است. از آنجا كه امام عليه السلام فرموده‌اند:

«صور عالية عن الموادّ خالية عن القوّة و الاستعداد». [٦]

آقا على گفت كه اين جواب، خالى از مناقشه نيست، بلكه مناسب سؤال نيست! به جهت آن [٧] كه صورت بر چند معنى گفته مى‌شود:

[١]. نمود (س).

[٢]. و به معنى خارج (س).

[٣]. الطبرسى، الاحتجاج، احتجاجات الامام على بن موسى الرضا (ع).

[٤]. مى‌فرمايد (س).

[٥]. دويم (س).

[٦]. عبد الواحد بن محمّد تميمى الآمدى، غرر الحكم و درر الكلم، حرف الصاد، الحديث ٥٨٨٥. آقا جمال الدين محمد خوانسارى در شرح اين عبارت نوشته است: «اين كلام مؤيد چندين اصل از اصول حكما مى‌تواند باشد، نهايت نسبت آن به حضرت صلوات الله و سلامه عليه ثابت نيست. بلكه گمان فقير اين است كه كلام يكى از حكما بوده كه بعضى براى ترويج آن نسبت به آن حضرت داده است و الله تعالى يعلم» (شرح غرر الحكم و درر الكلم، ج ٤ ص ٢٢٢). حكيم مؤسس اين حديث را در رساله حقيقت محمديه نيز نقل كرده است.

[٧]. اين (س).