مجموعه مصنفات حكيم مؤسس آقا على مدرس طهرانى - زنوزى، على بن عبد الله - الصفحة ٥١٤ - ٤ بحث چهارم صدق قضاياى غير بتية از قبيل شريك البارى ممتنع

جناب حاجى گفتند كه چهار جعل بيشتر قائل نيستيم.

آقا على گفت: مرا در اين سخن شبهه‌اى است و آن اين است كه: اگر لزوم به جعل على حدّه، مجعول باشد، به وجود على حده موجود خواهد بود؛ به جهت آن كه اثر جعل وجود شئ است. پس لزوم جدا از لازم و ملزوم وجودى خواهد داشت. پس اگر لزوم لازم لازم و ملزوم نباشد، ملازمه ميان [١] لازم و ملزوم نخواهد بود؛ و اگر لازم باشد به لزوم متّصف خواهد شد؛ و اين لزوم نيز به قول شما به جعل ديگر مجعول خواهد بود.

نقل كلام در اين لزوم مى‌كنيم: اگر لازم طرفين نباشد، ملازمه مرتفع خواهد شد؛ و اگر لازم باشد لزومى [٢] ديگر مجعول خواهد شد، و همچنين [٣] لزومات غيرمتناهيه پيدا خواهد شد، و هر يك به جعل على‌حدّه مجعول خواهد بود. و [٤] اين معنى، با اين [٥] كه مستلزم تسلسل است، مبطل قول شماست كه از چهار جعل بيشتر قائل نيستيد.

از [٦] جناب حاجى، جوابى مسموع نشد!

[٤]

رابعا [٧] جناب حاجى گفتند كه «قضيه شريك البارى ممتنع» قضيه كاذبه است، به جهت اين [٨] كه مفهوم شريك البارى ممكن است.

آقا على گفت كه امثال اين قضايا را منطقيين «قضاياى غيربتيّه» مى‌گويند و صدق اين قضيه، بنابرآنكه غيربتيّه باشد، واضح است.

حاجى گفتند [٩]: شما فرق ميان قضاياى بتيّه و غيربتيّه را در اصطلاح منطقيين بيان كنيد تا من صدق اين قضيه را معلوم كنم!

[١]. ميانه (خ).

[٢]. لزوم (س).

[٣]. شد، همچنين (س).

[٤]. مجعول خواهد، و (س).

[٥]. آن (خ).

[٦]. و از (خ).

[٧]. و ايضا (خ).

[٨]. آن (خ).

[٩]. عبارت «حاجى گفتند» در (خ) مفقود است.