و منقول و رياضيات و علوم غريبه ماهر و استاد بوده است و صاحب مقامات و مظهر كرامات و خوارق عادات بوده، و صدر المتألهين در علوم منقول از تلامذه آن جناب است [١]، و در بسيارى از علوم تصانيف دارد، [٢] و مقامات ايشان كالشمس فى وسط السماء مشهود است.

[١١] صدر المتألهين الشيرازى (ملاصدرا) [٣]

الحكيم المتأله الحقانى و العارف الموحد الصمدانى محمد الشهير بصدرالمتألهين الشيرازى، در فنون حكمت و عرفان صاحب قواعد تازه و مؤسس اساس جديد است. [٤]

[١]. صدر المتألهين در شرح الاصول من الكافى از جناب شيخ بهايى اينگونه ياد مى‌كند: «ذكر الشيخ البهايى و سند نافى العلوم النقلية روّح الله روحه» (المقدمه، ص ١٢)، «حدثنى شيخى و استادى و من عليه فى العلوم النقلية استنادى، عالم عصره و شيخ دهره، بهاء الحق و الدين محمد العاملى الحارثى الهمدانى نور الله قلبه بالانوار القدسية» (الحديث الاوّل، ص ١٦).

[٢]. از جمله آثار شيخ بهايى: خلاصة الحساب، حبل المتين، مشرق الشمسين، الفوائد الصمدية، الزبدة فى اصول الفقه، شرح دعاء رؤية الهلال من الصحيفة السجادية، الجامع العباسى، مفتاح الفلاح، الكشكول، و ...

[٣]. صدر الدين محمد بن ابراهيم بن يحيى القوامى الشيرازى متولد ٩٧٩، متوفى ١٠٥٠.

براى آشنايى با احوال وى رجوع كنيد به مقدمه محسن بيدارفر بر تفسير القرآن الكريم، تحت عنوان حول الكتاب و المؤلف، ج ١، ص ٩ تا ١٣٠. و شرح حال و آراء فلسفى ملا صدرا تأليف سيد جلال الدين آشتيانى.

[٤]. از جمله ابتكارات صدر المتألهين در حكمت متعاليه مى‌توان به مسائل زير اشاره كرد:

اصالت وجود، وحدت وجود، حل اشكال از وجود ذهنى، تحقيق در حقيقت وجوب ذاتى ازلى و حقيقت امكان در ممكنات و كشف نوعى امكان بنام امكان فقرى، تحقيق در مناط احتياج به علت، تحقيق در حقيقت عليت و نحوه ارتباط معلول به علت و اينكه اضافه معلول به علت، اضافه اشراقى است و بازگشت معلوليت به تجلى و تشأن است، اثبات حركت جوهريه، تحقيق در رابطه ميان متغير و ثابت و حادث و قديم، اثبات اتحاد عاقل و معقول، اثبات حدوث زمانى عالم، اثبات نوعى وحدت بنام وحدت حقه حقيقية، اثبات اينكه تركيب جسم از ماده و صورت تركيب اتحادى است، برهان صديقين براى اثبات واجب الوجود، برهان خاص مبتنى بر برهان صديقين بر توحيد واجب، تحقيق علم واجب به اينكه علم واجب به اشياء علم بسيط اجمالى در عين كشف تفصيلى است، تحقيق در قاعده بسيط الحقيقة كل الاشياء، اثبات اينكه نفس جسمانية الحدوث و روحانية البقاء است، تحقيق در حقيقت ابصار و ساير ادراكات حسى، تجرد قوه خيال، اثبات اينكه النفس فى وحدتها كل القوى، اثبات اينكه ادراك كلى به نحو تعالى است نه صرف تجريد و انتزاع، اثبات معاد جسمانى، اتحاد نفس ناطقه در سير صعودى به عقل فعال، اثبات ارباب انواع به نحو اتم، تحقيق صور برزخيه و مثل معلقة و عالم الطبيعة، امكان اشرف و امكان اخس، انسان به حسب باطن مختلف الحقيقة مى‌گردد، شيئيت شى‌ء به صورت اوست، خلود كفار در عذاب، بطلان تناسخ، زمان به عنوان بعد چهارم، حمل اولى ذاتى و حمل شايع صناعى و مسأله وحدت نهم در لزوم تناقض.