شهود و كشف، معرفت صفات و اسماء و اعيان الهيه و مراتب و مقامات نهايات وجود از صراط و درجات صعود و ارتقاء به حق و مراتب و مقامات انسان بحسب معاد و نهايت وجود الى فناء فى اللّه با بهترين وجهى به دو لسان، لسان كشف و لسان برهان تقرير شده است. از اين كتاب احاطه و انغمار صدر المتألهين به آثار عرفا و علوم كشفيه و تفرد او در بحث از حقائق آشكار است.» [١] حكيم الهى ملا على نورى بر اين كتاب شريف حاشيه نوشته است.

حكيم مؤسس آقا على مدرس طهرانى در اوج پختگى و تبحّر در حكمت متعاليه تصميم به شرح فارسى اسرار الآيات مى‌گيرد و آنرا «كشف الاسرار» مى‌نامد. متأسفانه اجل مهلت نمى‌دهد و از كشف الاسرار تنها مقدمه‌اش به رشته تحرير در مى‌آيد. اين مقدمه را مى‌توان آخرين مكتوب آقا على دانست كه قاعدتا در ذيقعده ١٣٠٧ ه. ق. نگاشته شده است.

در صورتيكه آقا على به اتمام كشف الاسرار توفيق مى‌يافت، اين كتاب از جهات عديده‌اى قابل عنايت بود، يكى اينكه آقا على در مباحث عرفانى كمتر قلم زده است و آنچه از او باقى است غالبا فلسفى و به شيوه برهانى است. شرح اسرار الآيات جولانگاه خوبى براى ورود اين حكيم متأله در حوزه عرفان بود. ديگر اينكه چنين كتابى در زمانى نگارش مى‌يافت كه بيش از هفتاد سال از عمر پر بركت آقا على گذشته بود و با انبوهى تجربه حكمى اثرى كم‌نظير در حكمت الهى متولد مى‌شد. سوم آنكه، همچون بدايع اين كتاب به زبان فارسى نگارش مى‌يافت و بر غناى حكمى عرفانى اين زبان مى‌افزود. به هر حال با كمال افسوس اين كتاب از مقدمه فراتر نرفت، و قبل از شرح اصل كتاب روح شارح به ملكوت اعلى پرواز كرد.

نسخه منحصر بفرد مقدّمه كشف الاسرار به خط آقا على نزد نوه نويسنده (دختر مرحوم آقا حسن شرف الملك) نگهدارى مى‌شود. [٢] اين مقدمه هفت صفحه است، و برخلاف ديگر آثار آقا على، خط خوردگى فراوان دارد، اين خط خوردگى‌ها ناشى از كسالت شديد حكيم مؤسس است كه منجر به وفات او مى‌شود.

[١]. سيد جلال الدين آشتيانى، مقدمه المسائل القدسيه، در رسائل فلسفى صدر المتألهين، صفحه ٤٧.

[٢]. از آقاى سهلعلى مددى كه عكسى از اين نسخه را در اختيار نگارنده گذاشتند صميمانه سپاسگزارم.