مجموعه مصنفات حكيم مؤسس آقا على مدرس طهرانى - زنوزى، على بن عبد الله - الصفحة ٢٦ - تحليل مفاد رسالة فى احكام الوجود و الماهيه

بلكه سه حالت متصور است:

قسم اوّل: ماهيت در مرتبه ذات مصداق برخى از محمولات است.

قسم دوّم: ماهيت ذاتا مصداق آن محمول نيست، اما مصدوق عليهاى آن است.

قسم سوّم: ماهيت ذاتا نه مصداق آن محمولات است نه مصدوق عليهاى آنها.

پس از ارائه مثال براى هر يك اقسام سه گانه، مشخص مى‌شود كه چنين تقسيمى تنها در حمل بر ماهيت ميسّر است، امّا در حمل بر وجود چنين اقسامى راه ندارد.

مسئله دهم: مقصود از ذهن و خارج ظرف و مكان نيست، بلكه دو نحوه وجود است كه در يكى آثار مطلوبه ماهيت بر او مترتب است و در ديگرى مترتب نيست. بنابراين آثار مطلوبه بر نفس ماهيت مترتب نيست و اين ترتب واسطه مى‌خواهد، و اين واسطه جز وجود نيست.

مسئله يازدهم: وجود اعراض فى انفسها وجود آنها در موضوعاتشان است. پس محليت عين وجودات موضوعات بوده و از ماهيات آن موضوعات خارج مى‌باشد. از اين رو موضوع از جمله مشخصات است و واضح است كه انتقال عرض از موضوعى به موضوع ديگر مجاز نيست. از اينجا برهانى ديگر بر عينيت وجود موضوعات بدست مى‌آيد، هكذا تجرد اعراض بر موضوع واحد و اتصاف موضوع واحد به اعراض غير قاره دليل بر تحولات ذاتى موضوع و حركت جوهريه است. بنابراين اعراض با موضوعات به يك وجود موجود مى‌باشند.

مسئله دوازدهم: عرض و عرضى بذات متحد مى‌باشند و به اعتبار مفترق، اگر به شرط لا اعتبار شود عرض بود و اگر لا بشرط لحاظ شود، عرضى باشد. به عبارت ديگر اگر بوجود استقلالى اعتبار كنى، عرض باشد و اگر بوجود نسبى اعتبار كنى، عرضى. آنگاه حكيم مؤسس به تبيين اقسام هفت گانه نسبت عرض و موضوع متبوع آن مى‌پردازد كه از ابتكارات ظريف وى است.

با توجه به تبعيت وجود اعراض نسبت به وجود موضوعاتشان، چنين وجودى دو درجه دارد، درجه ضعيف و تابع و درجه شديد و متبوع، به‌حسب درجه شديد متبوع و موضوع است و به حسب درجه ضعيف تابع و عرض. آقا على از اينجا رابطه فصل با صورت‌