٥- در رساله بيست و دو عنوان عربى به چشم مى‌خورد، كه اگر اوائل رساله نيز بقاياى يك فصل به حساب آوريم، از اين رساله بيست و سه فصل در دست است. عناوين رساله از قبيل تمثيل و تنظيم، نقد و حل، دفع و ازاحة، شك و تحقيق، هدم و دعامة، توضيح و تنقيح، وهم و تنبيه، فرقان و تبيان، بحث و تنقيح، ابانة، تلخيص و تخليص و ... با عناوين فصول رسالة فى مباحث الحمل و رسالة فى الوجود الرابط بر يك منوال و كاملا سازگار است. تنها فصل چهاردهم طولانى‌تر از بقيه فصول و نزديك نيمى از رساله را شامل مى‌شود، كه در فصول انتهايى رسالة فى مباحث الحمل نيز چنين فصول طولانى ديده مى‌شود.

٦- به لحاظ محتوا و حتى الفاظ بكار برده شده، فصل سوّم اين رساله «نقد و حلّ» با فصل ٢٨ «تتميم و تخذيم» رسالة فى مباحث الحمل يكسان است، هكذا مفاد فصل چهارم «دفع و ازاحة» با فصل ٢٦ رسالة فى مباحث الحمل. ديگر فصول اين رساله نيز با رسالة فى الوجود الرابط و رسالة فى مباحث الحمل بسيار نزديك است.

٧- در اين رساله آراء صدر المتألهين در «كتاب مستطاب اسفار» [١] بيش از همه مورد توجه، بحث و تحليل انتقادى حكيم مؤسس واقع شده است، به علاوه به كرات تعليقات ملا على نورى بر اسفار مورد استناد و بحث واقع شده است. در آغاز فصل دهم رأى «بعض الافاضل ممن ادركنا عصره فى بعض تعليقاته على الاسفار الاربعة» در ايراد بر صدر المتألهين مورد مناقشه و نقد آقا على واقع شده، احتمالا مراد از اين بعض ملا آقا قزوينى يا ميرزا حسن نورى باشد، هر چند با توجه به عدم انتشار تعليقات اين دو حكيم متأله اظهار نظر در اين باره دشوار است. علاوه بر سه حكيم فوق الذكر، آراء شيخ الرئيس ابن سينا، شيخ اشراق و مير سيد شريف جرجانى نيز در اين رساله مورد بحث و نقد واقع شده است.

٨- با توجه به ادله كلى و براهين جزئى كه گذشت و نيز با عنايت به مضامين مورد بحث رساله و سطح مطالب، سبك و سياق و آراء اختيار شده در آن، در انتساب اين رساله به‌

[١]. آقا على غالبا از اسفار با اين تعبير احترام آميز ياد مى‌كند.